चाइल्ड्रेन टोय फाउण्डेसनद्वारा नेपालमा पहिलो पटक अन्तर्राष्ट्रिय ‘माइन्ड फन गेम’ प्रतियोगिता
राकेश कोहाँर । लुम्बिनीखबर
भैरहवा, २२ जेठ । नेपालमा पहिलो पटक अन्तर्राष्ट्रिय माइन्ड फन गेम प्रतियोगिता चाइल्ड्रेन टोय फाउण्डेसनद्वारा संचालन गरिएको छ । नेपाल र भारतका विद्यालय बीच माइन्ड फन गेम अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता आयोजना गर्ने चाइल्ड्रेन टोय फाउण्डेसनको उद्देश्य थियो । तर सीमा बन्द भएको कारणले भारतका एक मात्र विद्यालय सरस्वती विद्या मन्दिर सुनौली सहभागी गराउन सकेको थियो ।
उक्त प्रतियोगितामा आमन्त्रित गरिएको अन्य विद्यालय सहभागी हुन नसकेपनि भारतका सरस्वती विद्या मन्दिर सुनौली र नेपालको तर्फबाट पशुपति शिक्षा मन्दिर हाई स्कूल भैरहवा विद्याथीहरुलाई सहभागी गराई प्रतियोगिता सम्पन्न गरिएको आयोजकले जनाएको छ ।
आयोजित कार्यक्रममा सर्बप्रथम भारत र नेपालको राष्ट्रिय गान बजाएर सुरु गरिएको थियो । उक्त अन्तर्राष्ट्रिय माइन्ड फन गेममा ३ ओटा खेलहरु खेलाइएको थियो ।
उक्त रमाइलो खेलहरु मध्ये पहिलो खेल एक्का, एक्की, एक्कु थियो । जहाँ एक्का शब्दमा पाइला चाल्नुपर्ने थियो, शब्द एक्कुमा पाइला चाल्नुपर्छ एक्कु शब्दमा पछाडीको बलम स्टिल गलत आन्दोलनमा खेलाडीलाई हटाइन्छ ।
दोस्रो खेल १ देखि ५÷७ ताली खेल – खेलाडीहरूले आफ्नो पालोमा १,२,३,४,५ भन्छन् अनुक्रम र ५ पछि फेरि १,२,३,४,५ भनिन्छ ।, कहिले १,३,५ मा – एक जनाले सम्बन्धित फिगर र ताली पनि बजाउनु पर्ने थियो र २, ४ मा एकले फिगर मात्र भन्नुपर्यो । गल्ती गरेमा खेलाडी बाहिरिन्छ । १,३,५–ताली बजाउनुहोस र भन्नुहोस् । २,४–ताली बज्दैन मात्र भन्नुहोस् ।
तेस्रा् खेल जय हिन्द र जय नेपाल – १ देखि ७ सम्म अगानिन १ देखि ७ सम्म जान्छ तर फार्म १ देखि ६ सम्मका खेलाडीले एक्सन देखाउनुपर्छ । हात बायाँ र दायाँ यदि बायाँ तर्फ बिन्दुमा, बायाँ खेलाडीले अर्को आंकडा उच्चारण गर्नुपर्छ । ७ मा उसको साथमा सलाम गर्नुपर्छ हत्केलाले दायाँ वा बायाँ तर्फ औंल्याएर जय हिन्द भन्नु भन्दा अर्को खेलाडीले अर्को अंक उच्चारण गर्नु पर्छ । अर्को पटक ७ एक जनाले जे वाय नेपाल भन्नु पर्छ । कुनै पनि गलत कार्य गरे खेलाडी हटाइन्छ । प्रत्येक ७ मा जय हिन्द र जय नेपाल भनिन्छ ।
यसरी मेमोरी मिलान, नियमित जोडी मेमोरी खेल पनि खेलिएको थियो ।
यस खेलमा चित्रका ४ वटा कार्ड दिइएको छ । प्रत्येक खेलाडीले टेबलमा अनुहार फैलाएको कार्डहरू अवलोकन गर्दछ र प्रयास गर्नुहोस् कार्डको स्थिति सम्झना हरेक खेलाडीले आफ्नो आँखा बन्द गर्छन् । भन्दा खेलको कन्डक्टरले एउटा कार्ड लुकाउँछ । शब्दमा खेलाडीहरू आफ्ना आँखा खोल्छन् र कुन कार्डको पत्ता लगाउन प्रयास गर्छन् उही चार हराइरहेको छ । सहि उत्तरको लागि एक अंक दिइन्छ र गलत उत्तरको लागि माइनस पोइन्ट हुन्छ । ५ वा ४ अंक प्राप्त गर्ने एक विजेता हो ।
सबै ३१ जोडी कार्डहरू टेबलमा अनुहार तल फैलिएका हन्छन्् । पहिलो खेलाडीहरूले दुई कार्ड खोल्छन्, यदि तिनीहरूले खेल्छन् भने, खेलाडी जोडी राख्छ । यदि तिनीहरूले बोइह गर्दैनन् भने कार्डहरू एउटै ठाउँहरूमा बन्द हुन्छन् । जसले अधिकतम जोडी पाउँछ उसले जित्छ ।
उक्त कार्यक्रममा पहिलो खेलमा दुवै तालिकामा पहिलो र दोस्रो हुने दुई विजेता छनोट गरियो । दोस्रो खेलमा प्रत्येक तालिकाबाट एक चयन गरिएको थियो । त्यसैले हामीले ८ मध्ये ६ जना बालबालिकालाई फाइनल खेल्न खुसी बनाउने प्रयास गरेको संस्थाका संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रले बताउनुभयो ।
फाइनल लिटल जीनियसमा, एक गणित खेल खेलिएको थियो । दिइएको उत्तर प्राप्त गर्न तल दिइएको ग्रिडबाट एकले लगातार ३ अंकहरू, तेर्सो, ठाडो वा विकर्ण, त्यसपछि ती मध्ये २ गुणा गर्ने र तेस्रो जोड्ने वा घटाउनु ्। गलत जवाफको लागि एक माइनस अंक र सहीका लागि एक अंक दिइएको थियो।
अन्य भन्दा पहिले ३ अंक प्राप्त गर्ने खेलाडीले खेल जित्छ र उसको÷उनको लागि लोरेल र ट्रफी जित्छ ।
आफूले कहिल्यै नखेलेको खेलमा यस्तो प्रतियोगिता खेल्दा सबै बालबालिका निकै खुसी थिए । धेरै पुरस्कार प्रदान गरियो । फाइनलपछि दर्शकले १० मिनेट पनि खेले र एकजनाले पुरस्कार पाए ।
चिल्ड्रेन टोय फाउन्डेसनले त्यो विचार बढोस् र धेरै देशहरू सँगै खेल्न र बस्न अगाडि आउँछन् सँगै सानैदेखि भातृत्वको भावना निर्माण हुन्छ र खेल्दाको आनन्द फैलिन्छ । यो विचार प्रस्तुत गरिएको थियो
देबेन्द्रले भन्नुहुन्छ हामीले द्वारा १९९३ मा अष्ट्रेलियामा खेलौना पुस्तकालय संघ र अन्तर्राष्ट्रिय द्वारा आयोजित खेल शिखर सम्मेलन प्लासीको बाल अधिकारको लागि संघ, स्वर्गीय चम्पाबेन शिवलाल देसाई परिवार द्वारा एक दिमाग र शैक्षिक खेल पुस्तकालय पनि दान गरिएको थियो ।
श्री रमेशचन्द्र शिवलाल देसाई स्ट्राटेजी खेलहरू, शैक्षिक जस्ता विभिन्न कोटीहरूको १३२ गेमरहरू खेल, गणित खेल, आइक्यू पजल, जिगस पजल, एक्शन गेम आदि दान गरिन्छ र ८ गतिविधि पुस्तकहरू पनि रहेको संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रले बताउनुभयो ।
एउटा सानो क्यासियो, क्यारम र फुटबल खेलहरू पनि दिइन्छ । बाल खेलौना फाउन्डेसनका संयोजक सुश्री वन्दना सोनवणे र विद्यालयका प्रधानाध्यापक हरिश पिचुर्ले गर्नुभएको थियो ।
पशुपति शिक्षा मन्दिर हाई स्कूल भैरहवा, नेपाल विजेता विद्यालयलाई ट्रफी र ट्रफी जित्न आश्रुतिलाई प्रथम पुरस्कार रु. ५०० प्रदान गरिएको थियो भने दोस्रो पुरस्कार सरस्वती विद्या मन्दिर सुनौली, भारतका विद्यार्थी साक्षीलाई रु. ३ सय प्रदान गरिएको थियो ।
रमाइलो खेलहरूमा एक्का एक्की एक्कु खेलको विजेता पशुपति शिक्षा मन्दिर हाई स्कूल भैरहवा दुर्गेन्द्र थिए भने १ देखि ५ क्ल्याप गेम विजेता सरस्वती विद्या मन्दिर सुनौली, भारतका विद्याथी आंचल थिइन । त्यसै गरी अर्को तेस्रो खेल जय हिन्द, जय नेपाल विजेता पशुपति शिक्षा मन्दिर हाई स्कूल भैरहवा दुर्गेन्द्र रहेको संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रले बताउनुभयो ।
अन्य सहभागी दर्शक श्रोताबाट पशुपति शिक्षा मन्दिर हाई स्कूल भैरहवा ा नेपाल विद्यालयकी शिक्षक अञ्जलीले रु. १ सय प्राप्त गरेकी थिइन ।
माइन्ड फन्ड गेमका लागि विभिन्न किसिमका खेल सामग्रीहरु वितरण समेत गरेका थिए ।
बालबालिकाहरुको मौलिक हक अधिकार भित्र विभिन्न किसिमका अधिकारहरु पर्छन् । बालबालिकाको अधिकार गर्भधारणदेखि नै सुरु हुन्छ । बालबालिकाको उमेरगत हिसाबले भन्नु पर्दा गर्भधारणदेखि १८ वर्ष सम्मको समयावधीलाई बुझाउँछ । जसलाई जन्मपूर्वको अवस्था र जन्म पश्चातको अवस्था गरी दुई भागमा विभाजन गरेको पाइन्छ ।
बालबालिकाहरु जुनसुकै ठाउँमा जन्मे हुर्के पनि उनीहरुको आधाभुत आवश्यकताहरु माया, ममता, संरक्षण, स्वास्थ्य वातावरण, उचित पोषण, शिक्षा र विकासका अवसरहरु पाउनु बालबालिकाको नैसर्गिक अधिकार भित्र पर्दछ ।
खेल खेल्नु बालबालिकाको मुख्य काम हो, खेल विना बालबालिकाको बृद्धि र सर्वाङ्गीण विकासको कल्पना नै गर्न सक्दैन् । बालबालिकालाई मनोरञ्जन दिने कुनै पनि क्रियाकलापलाई खेल भन्न सकिन्छ ।
बालबालिकाहरु शारीरिक खेल, अभिनयात्मक खेल, अन्वेषणात्मक खेल, निर्माणात्मक खेल, सिर्जनात्मक खेल, विषयवस्तुअनुसारको खेल आदि हुन सक्छ ।
विभिन्न मनोवैज्ञानिक, शिक्षाविद्, दार्शनिकहरुको मान्यताअनुसार खेलको माध्यमबाट गरिको सिकाइ प्रभावकारी, दीर्घकालिन र अविस्मरणीय हुन्छ ।
शिक्षा जस्तै खेलको पनि आफनै महत्व छ । खेलबाट बालबालिकाले सर्वाङ्गीण विकासको अवसर तथा जीवनोपयोगीे सिपहरू पाउनका साथैे मनोसामाजिक समस्या पत्ता लगाउने र उपचार गर्ने पनि गरिन्छ चिल्ड्रेन टोय फाउण्डेसनका संस्थापक प्रबन्धक देवेन्द्र सिंह देसईको भनाई छ ।
पछिल्लो समयमा बालबालिकाहरु मोबाइल, टेलिभिजन, इन्टरनेटका विभिन्न प्रविधिहरुको प्रयोग एकोहोरो रुपमा गरेको देखिन्छ । सामुहिक रुपमा खेल्ने खेल भन्दा मोवाइलका खेलहरुमा बढी आकर्षित हुदैं जान्छ । जसका कारण विस्तारै बालकले असामान्य किसिमका क्रियाकलापहरु देखाउन थाल्छ । विस्तारै उ समाजमा बस्नु भन्दा एक्लै बस्न रुचाउछ । बालकमा विभिन्न किसिमका मानसिक, शारीरिक र सबेंगात्मक समस्याहरु देखिन थाल्छ पछि त्यही समस्या भ्याङकर रोगमा परिणत हुन्छ । यो संस्थाले बालबालिकाहरुलाई विभिन्न किसिमका सामुहिक खेलका माध्यमबाट यस्ता समस्यावाट जोगाउन र बालकको सर्वाङ्गीण विकास गराउनमा समेत संस्थाले कार्य गर्दै आइरहेको चिल्ड्रेन टोय फाउण्डेसनका संस्थापक प्रबन्धक देसईले बताउनुभयो ।
चिल्ड्रेन टोय फाउण्डेसनका संस्थापक प्रबन्धक देसईका अनुसार सन् १९८२ (चिल्ड्रेन टोय फाउन्डेन) जसको अर्थ बच्चाहरु खेलौना जग नामबाट स्थापना भएको यो संस्था बालबालिकाहरुलाई शिक्षाका साथै खेलमा सहभागी भई आफनो व्यवहारमा लागु गर्नु हो । बालकको जीवनसंग नजिक रहेर यो संस्था कार्य गर्दै आइरहेको बताउनुभयो । यो संस्थाको मूख्य उद्देश्य भनेको बालबालिकाहलाई पढाई र लेखाईको चौघेरा भन्दा बाहिर रहेर खेलको माध्यमबाट वास्तविक सीप र सकारात्मक मनोबृत्तिको विकासमा सहयोग पुर्याउन तथा उनीहरु कुनै पनि कार्यमा निर्धक्क रुपमा गर्न थप बढावा दिने हो ।
यो संस्थाले विभिन्न देशमा खेल लाइब्रेरी स्थापना गर्दै आएको देखिन्छ ।
चिल्ड्रेन टोय फाउन्डेसन १९८२ मा स्थापना भएको थियो र १९८४ मा दर्ता भएको थियो । चिल्ड्रेन टोय फाउन्डेसनको खेलौना कथा अद्वितीय छ, केहि जस्तो छैन । हामी बाल्यकालको वर्षहरूमा जीवन थप्छौं।
चिल्ड्रेन टोय फाउन्डेशन सी–क्रिएटिभ, टी–टाइम र एफ–फनमा फाउन्डेसनमा बच्चाहरु रचनात्मक छन् समय र रमाइलो भन्ने बुझिन्छ ।
संस्थाको उद्देश्य बालबालिकालाई पढ्ने र लेख्ने भन्दा बाहिर सिकाउने हो, ताकि उनीहरूलाई वास्तविक सीपहरू प्राप्त गर्न मद्दत गर्न र उनीहरूमा गर्वको भावना जगाउन र उनीहरूलाई अझ बढावा दिन उनीहरूको जीवनमा सकारात्मक मनोवृत्ति विकास गर्नु हो ।्
निर्धक्क रुपमा यसका लागि हामी खेलौना र खेलहरूको सम्भावित बल प्रयोग गर्छौं चरित्रलाई ढाल्न र युवाहरूको स्वभाव र तिनीहरूको सुप्त प्रतिभालाई सुधार गर्नमा यो संस्थाले कार्य गर्दै आएको छ । खेलहरूले जीवन सीपहरू जस्तै निर्णय लिने, समय व्यवस्थापन, वार्तालाप, आलोचनात्मक प्रशिक्षण, सोच र नेतृत्व प्रदान गर्नमा सहयोग गर्दछ ।
संस्थाले आफनो उद्देश्य प्राप्त गर्न, निम्न गतिविधिहरू गर्ने गरेको संस्थाका संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रले जनाउनुभयो ।
संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रका अनुसार खेलौना÷खेल पुस्तकालयहरू स्थापना गर्न फाउण्डेशनले खेलौना÷खेल सेटअप गर्न चाहनेहरूलाई मद्दत गर्छ, पुस्तकालयले तिनीहरूलाई गर्भधारणको क्षणदेखि डेलिभरीको क्षणसम्म मार्गदर्शन गर्दै सुरु गर्न सल्लाह दिन्छ ।
के किन्ने, कहाँ किन्ने र किन किन्ने भन्ने बारेमा हामी तिनीहरूलाई सहुलियतमा खेलौना÷खेलहरू प्राप्त गर्न मद्दत गर्छौं । त्यसपछि हामी स्वयंसेवकहरूको कोर समूहलाई पुस्तकालय कसरी सञ्चालन गर्ने भन्ने बारे आवश्यक प्रशिक्षण प्रदान समेत गर्दै आएको बताउनु भयो ।
व्यावसायिक फेसन जहाँ÷जहाँ सम्भव हुन्छ, हामी तिनीहरूलाई व्यक्तिगतबाट कोष उठाउन मार्गदर्शन गर्छौ ।ं परोपकारी, परोपकारी ट्रस्ट, सामाजिक संस्थाहरू आदि ताकि पुस्तकालय बलियो फुटमा होस् ।
पुस्तकालयहरूले विभिन्न प्रकारको घमण्ड गर्न सक्छन् । हामीले अनाथालय, विद्यालय, एनजीओ, अस्पताल र जेल र मरुभूमिमा पनि सञ्चालन गरेको संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रका बताउनुभयो ।
संस्थाका संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रले भन्नुहुन्छ हामी हेर्न चाहन्छौं कि पुस्तकालयहरू भाडामा लिने मात्र होइन तर विभिन्न प्रकारका खेल्ने खेल केन्द्र जस्तै बनोस् ।
संस्थाका संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रले भन्नुहुन्छ हाम्रो खेलविज्ञान परियोजना जस्तै गतिविधिहरू यो आकर्षणको ठाउँ पनि बन्न सक्छ आगन्तुक÷पर्यटकहरू स्थिर÷मोबाइल खेलविज्ञान परियोजनाहरू स्थापना र सञ्चालन गर्न खेलविज्ञान हाम्रो मौलिक मेड इन हो ।
भारत परियोजना–खेलौना पुस्तकालय परियोजनाको विस्तार र अखिल भारतीय स्तरमा पनि मापन गर्न सकिन्छ । सबै पुँजीपतिहरू र अन्य सरोकारवालाहरूले समर्थन गरेमा अन्तर्राष्ट्रिय रमाइलो र दिमाग खेलहरूको नामले सुझाव दिएअनुसार खेलले बालबालिकाको समग्र, वैज्ञानिक विकासमा मद्दत गर्छ ।
संस्थाका संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रका अनुसार खेलौना खेल्ने बच्चाको बृद्धिको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ जब उसले हिड्न सिक्न थाल्छ, जब उसले चेस जस्तो खेल खेल्दा सबै पक्षहरू÷परिस्थितिहरूको बारेमा सोच्न थाल्छ । ’खेल्दा सिकिन्छ’ भन्ने अवधारणामा आधारित भएर हामीले कार्यक्रम थपेका छौं ।
कला र सीपको विकास गर्नुहोस् । यसमा कथा कथन, कठपुतली, शिल्प, चित्र रेखाचित्र बाहेक जी.के. र पाठ्यक्रम आधारित खेल र गतिविधिहरू । केन्द्रहरू यसरी सञ्चालन हुन्छन् कि प्रत्येक कक्षाले हप्तामा दुई पटक एक घण्टा खेल्ने समय पाउँछन् । अन्य प्रयोजकको छनोट, भ्रमणहरूको संख्या तय गरिएको छ । केन्द्रमा राम्रोसँग सुसज्जित पुस्तकालय र विद्यार्थीहरूलाई आवश्यक सीपहरू प्रदान गर्न प्रशिक्षित शिक्षकहरू प्रत्येक शिक्षक ८–१० को जिम्मेवार छन् ।
विद्यार्थीहरू टोलीको प्रगति हेर्न बच्चाहरुसंग अन्तरक्रियाको सीमित समयमा हामी राम्रो नतिजा हासिल गरेका संस्थाका संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रले बताउनुहुन्छ ।
संस्थाका संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रले भन्नुहुन्छ पुराना खेलहरू पुनर्जीवित गर्नु र नयाँहरू विकास गर्नु भुले बिर्सेका गीत जस्तै, हामी पुराना खेलहरू पुर्नजीवित गर्छौं र हाम्रो अनुभवसंग हामी नयाँ खेल र नयाँ विचारहरु उपकरण हामीले वि सेकेण्ड टु जस्ता खेलहरू सिर्जना गरेका छौं ।
पहिलो सानो गणित मास्टर चेस ’ओ’ ६४, एक ट्विस्ट संग म्युजिकल हाउसी रहेको बताउनुभयो ।
संस्थाका संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रका अनुसार हामी रमाइलो र दिमाग खेलहरूमा अन्तर विद्यालय, अन्तर कलेज र पारिवारिक प्रतियोगिताहरू पनि व्यवस्थित गर्दछौं । हामी रमाईलो र दिमाग खेलहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पिकको हाम्रो अवधारणाको लागि अन्तर्राष्ट्रिय प्रशंसा जितेको छ । हामी हाम्रो अद्वितीय उपलब्धिको लागि लिम्का बुक अफ रेकर्डमा समावेश गर्दछौं । हामीले यस्ता धेरै अवार्ड पाएका छौं र प्रमाणपत्रहरूबाट समेत सम्मनित भएको छौँ ।
संस्थाका सबै कार्यक्रमहरू हाम्रो दृष्टिकोणमा आधारित छन् कुनै पनि बच्चा खेलौना, बाल्यकालबाट वञ्चित हुनु हुँदैन, आनन्द र सिक्ने उपकरणसँगै खेल्नुहोस्, सँगै रहनुहोस् भन्ने आदर्श वाक्य जोड्ने काम गरेका छौं ।
संस्थाका संस्थापक प्रबन्धक देबेन्द्रले भन्नुहुन्छ हामीले हाम्रा गतिविधिहरूलाई शिक्षासँग कसरी जोड्छौं
खेलविज्ञान शिक्षा–शिक्षा र मनोरञ्जन हो ।
आइन्स्टाइनले भनेका छन्, ‘शिक्षाको वास्तविक चिन्ह ज्ञान होइन कल्पना हो । स्वर्गीय एफआरएम अध्यक्ष श्री अब्दुल कलामले भने, “विशेष गरी युवाहरूलाई मेरो सन्देश छ फरक ढंगले सोच्ने साहस, आविष्कार गर्ने साहस, नखोजिएको बाटो हिड्ने साहस, पत्ता लगाउने साहस असम्भव र समस्याहरू जित्न सकिन्छ ।
माथिका सन्देशहरू हाम्रो कामसँग सान्दर्भिक छन् र दिमागका खेलहरूसँग खेल्दा बालबालिकाहरूमा माथिका गुणहरू विकास हुन्छन् जो हाम्रो भविष्य हुनेछ ।
३ देखि ६–६.५ वर्षको उमेर समूहका लागि हामी सबै शिक्षामूलक, विकासात्मक खेलहरू प्रयोग गर्छौं जस्तै – सँगै जाने कुराहरू, के हराइरहेको छ, रंग र आकारहरू, जनावरहरू तिनीहरूका घरहरू, र तिनीहरूले के खाने, कथा जिगस पजलहरू आदि ६–६.५ वर्ष उमेर समूहका लागि सबै मस्तिष्क खेलहरू रचनात्मक सोच, रणनीतिक सोच विकास गर्न प्रयोग गरिन्छ ।
बौद्धिकता वृद्धि
खेल बोर्डमा विभिन्न परिस्थितिहरू सामना गर्न सिक्नु धेरै उपयोगी हुनेछ पछि उहाँको जीवनको विभिन्न अवस्थाका सबै पक्षहरू विचार गर्नुहोस् । यहाँ खेलका कोटिहरू छन् र तिनीहरूले विभिन्न खेलहरूसँग खेल्दा के सिक्छन् कोटीहरू।
खेल र मूल्यहरूको वर्गीकरण
यसमा डायल र स्पेल, वल्र्ड अफ नलेज, इलेक्ट्रो, क्लाइमेटिक, स्क्र्याबल, मिक्सिङ जस्ता खेलहरू समावेश छन् । फिक्सिङ, इत्यादि टेलिफोन डायल गर्ने जस्तै, बच्चाहरूले डायल गर्न सक्छन् र विभिन्न शब्दहरू सही हिज्जे गर्न सिक्न सक्छन् ।
मिक्सिङ फिक्सिङले तिनीहरूलाई आकारहरू र गतिको साथ सही ठाउँहरूमा विभिन्न आकारहरू कसरी ठीक गर्ने भन्ने बारे सिकाउँछ र धारणा ज्ञानको संसार र इलेक्ट्रो खेलहरू हुन् जसले ज्ञान प्रदान गर्दछ चुम्बकीय र विद्युतीय उपकरणहरू मार्फत प्रश्न र उत्तरहरू, शब्द शक्ति र गणना को शक्ति क्लाइमेटिक, स्क्र्याबल आदि खेलेर विकास गर्न सकिन्छ ।
क्रिएटिभ
बच्चाहरूले ईंट–ओ बिल्ट, इजी फिट, लेगो खेल्दै रचनात्मक प्रवृत्ति र इन्जिनियरिङ दिमागको विकास गर्छन् । खेलहरू बनाउनुहोस् र जान्नुहोस् कल्पनाको साथ, तिनीहरू विभिन्न चीजहरू र डिजाइनहरू बनाउन सकिन्छ ।
रणनीति र पासा खेलहरू
बच्चाहरूले तर्क विकास गर्छन्, चेस जस्ता खेलहरू खेलेर विशेष परिस्थितिहरूको योजना बनाउन र विश्लेषण गर्न सिक्छन्, लाजिकल एण्ड मास्टर मुभ, क्लाउड, प्लोट, चेस ६४, कम्पायन अफ अइल ५, डोमिनेशन, ग्रेट स्केप, स्कीलओब्रेन जस्ता खेलहरूले एकाग्रता र स्मृतिको विकास गर्छ । फरक खेल्दै पासाको साथ बोर्ड खेलहरू तिनीहरू विभिन्न परिस्थितिहरूमा आउँछन् जुन तिनीहरूले फरक फरक सामना गर्नुपर्छ ।
यसका तरिकाहरू
पजलहरू स्टार, शरारती पेग्स, ब्रेनभिटा जस्ता पजल गेमहरू खेल्दै पागल कार्डहरू, स्क्वायर इट, मेटल पजल, स्नेक पजल, जेनिस क्यूब, रुब्ल्क क्यूब, अवलोकनको शक्ति अझ तीव्र हुन्छ । पाइथागोरस र टांगाराम जस्ता पजलहरू, तिनीहरूले बष् िठ टुक्राहरू प्रयोग गरेर ज्ञण्ण्ण् विभिन्न आकृतिहरू बनाउन सक्छन् । बालबालिका मानसिक रूपमा बलियो र दृढ हुन्छन् । तिनीहरूले कुनै पनि कुरालाई आधा बाटोमा नछोड्न सिक्छन्, तर तिनीहरू एक समाधानमा नआउञ्जेल अगाडि बढ्नुहोस् अर्थात् केही पनि पूर्ववत नगरी पजल पूरा गर्दा, तिनीहरू राम्रो आत्मविश्वास र सन्तुष्टि प्राप्त गर्छन ।
खेलकुद र रमाइलो खेलहरू –स्किपिङ, स्केटिङ; आदि, र बूम–बूम, ट्विस्टर जस्ता खेलहरू रिफ्लेक्स बढाउँछन् र तिनीहरूलाई बनाउँछन् शारीरिक रूपमा फिट लेएनएग वाटर खेलहरू धेरै रमाइलो हुन्छन् ।
संगीत–विभिन्न जनावरहरूको आवाज निकाल्ने खेलौना, जाइलोफोन, ड्रम, पियानो आदिले तिनीहरूमा संवेदनशीलता सांगीतिकता बढाउँछ ।
विभिन्न प्रकारका कार, स्कुटर, साइकल, पुतली, कठपुतली आदि कठपुतलीहरु संग खेल्दै र पुतलीले अभिव्यक्तिको शक्ति विकास गर्न मद्दत गर्छ। विभिन्न मेकानिकल र बिजुलीका खेलौनाहरू मार्फत, बच्चाहरू साथै तिनीहरूले इमानदारी, धैर्यता, अनुशासन जस्ता जीवनका आधारभूत गुणहरू सिक्छन् । हार स्विकार्न सिक्छन् अनुग्रह र सुधार संग डार्ट गेम खेल्ने बालबालिकाले ओलम्पिकमा भाग लिने सोच्दैनन् । बसमा ढुंगामुढा र दंगा उनीहरू सोच्ने नागरिक, जिम्मेवार नागरिक बन्छन् ।
स्थिरता हाम्रो दिमागको एक मनोवृत्ति हो; तपाईंले चाहे जति खुशी बनाउन सक्नुहुन्छ । कान्तिसेन श्रफ– फिलान्थ्रोपिस्ट–एक्सेल इंडस्ट्रीज लिमिटेड खेल शाश्वत छ र जहाँ बच्चाहरू छन्, प्ले मुख्य गतिविधि हुनेछ। यदि एक प्रायोजकले समर्थन गर्न सक्छ । न्यूनतम ३ वर्षको लागि पुस्तकालय, हामी पुस्तकालयकर्मीहरूलाई आत्मनिर्भर हुन तालिम दिन सक्छौं । त्यसपछि, लाइब्रेरियनहरूले गर्न सक्छन् खर्च कभर गर्न र रकम कमाउनको लागि नाममात्र शुल्क लिनुहोस ्। सदस्यता ज्येष्ठ नागरिक र हुन सक्छ महिलाहरु पनि अतिरिक्त राजस्वको लागि पुस्तकालय जन्मदिन मनाउन र राजस्व कमाउने ठाउँ हुन सक्छ । आयोजना सञ्चालनको लागत लागतको तुलनामा निकै कम भएकाले खेलविज्ञान सधैं जारी रहनेछ । सुविधाहरू स्थापना यस बाहेक, संस्थाले अन्य निजी कोषहरू पनि समावेश गर्ने प्रयास गर्नेछ । संसारभरका एजेन्सीहरूले यस परियोजनाको लागि योगदान गर्र्न समर्थन गर्ने कर्पोरेट पनि हुनुपर्छ ।
फाउन्डेसनको कोर्पसको लागि राम्रो रकम दिनुहोस् ताकि ४–५ वर्ष पछि फाउन्डेशनले लिन सकोस् । कोष–ड्राइभिङ गतिविधिहरू गर्न र उपयुक्त स्थिरताको लागि कोष सङ्कलन गर्न राम्रो उपायहरू हुन । यो कार्यक्रम अगाडि बढ्नु पर्छ त्यसैले हामी विश्वास गर्छौं कि कर्पोरेटहरूले यसलाई स्थायी स्तरहरूमा उनीहरूको स्थायी रूपमा स्वीकार गर्नेछन् ।
कार्यक्रम संस्थाले यस क्षेत्रका विभिन्न कर्पोरेट घरानाहरुसँग पनि पहल गर्ने छ उनीहरूको ’संस्थागत सामाजिक उत्तरदायित्व’ बजेटको अंश हामी नियमित रूपमा ’म्याराथन र जोय’ मा भाग लिन्छौं नियमित कोष ड्राइभको लागि दिने हप्ता’ । हामी बस्ती र अन्य ठाउँमा प्रोग्रामरहरू प्रायोजित गर्छौं ।
विभिन्न दाताहरूसंग हामी कर्पोरेटका लागि बियन्ड गेम प्रतियोगिताहरू पनि सञ्चालन गर्छौं, घरेलु कार्यक्रमहरूको व्यवस्था गर्छौं । कोष सङ्कलनमा हामी आफ्नो स्थापना गर्न चाहनेहरूलाई चन्दा÷परामर्श शुल्क पनि लिन्छौं पुस्तकालयहरूमा हामी खेलहरू पनि विकास गर्छौं जुन हामी पुस्तकालयहरूमा नाममात्र शुल्कमा उपलब्ध गराउँछौं । बालबालिकाको खेलमा प्रभाव मूल्याङ्कन सबै महत्वपूर्ण छैन । महत्वपूर्ण कुरा सृजना भएको खुशी हो बच्चाहरुको लागि खेल गतिविधिहरु मार्फत कान्तिसेन श्राफ–एक्सेल इन्डस्ट्रिज र परोपकारी बनेको छ ।
खेलविज्ञान
१. हामी पहिलो र तेस्रो हप्तामा समान ६ विद्यालयहरू भ्रमण गर्छौं, प्रत्येक विद्यालयमा पूरा दिन र दोस्रो र चौथो हप्तामा अर्को ६ वटा विद्यालयहरू भम्रण गर्छौ ।
२. समय बिहान १० बजेदेखि ५ बजे सम्म र प्रत्येक विद्यालयमा एक घण्टाको अवधिमा ५ कक्षाहरू सञ्चालन हुन्छन् ।
३.समूहहरूमा शिक्षकहरूले भित्री र बाहिरी खेलहरू लिन्छन् र अन्य बच्चाको समग्र विकासको लागि कथा कथन, नाटक, शिल्प, चित्रकला, कठपुतली शो जस्ता गतिविधिहरू लिइन्छ । साथै केही नैतिक, रोचक बाल चलचित्र पनि देखाइन्छ ।
४.शिक्षकहरूलाई प्रत्येक खेल कोटिमा प्रशिक्षित गरिन्छः गणित, मेमोरी, जिगस पजल, आइक्यू पजलहरू, शैक्षिक खेलहरू, पासा खेलहरू, रणनीति खेलहरू, रमाइलो र कार्य खेलहरू, बाहिरी खेलहरू कठपुतली, कथा कथन, नाटक र अन्य पनि खेलहरु छन् ।
५.प्रत्येक शिक्षकलाई प्रत्येक खेलका निर्देशनहरूको व्यक्तिगत नोटहरू मेमोरीमा सहयोगको रूपमा संक्षिप्तमा राख्न तालिम दिइएको छ । शिक्षकले यसलाई आफ्नै भाषामा राख्छन् ।
६.पाठ्यक्रममा आधारित प्रश्न र उत्तरहरू पनि मासिक रूपमा खेल मार्फत भाग परिमार्जन गर्न राखिएको छ ।
विचार आदानप्रदान गर्न स्कूलहरूमा गरिएका गतिविधिहरूको बारेमा सम्पूर्ण बस टोलीको रिपोर्ट भन्नुपर्दा स्थैतिक खेलविज्ञान केन्द्र माथिको रूपमा मात्र सञ्चालित तर सीमित एकै ठाउँका लाभार्थीहरू मात्र बालबालिकाको उपस्थितिमा सुधार, केटाकेटीहरूले एक पटक फेला परेका शैक्षिक विषयहरूप्रति रुचि विकास गर्छन्, बालबालिका थप व्यवस्थित भए बच्चाहरूले एकअर्काको हेरचाह, साझेदारी र आदर गर्न थाले, उनीहरूले सरसफाइलाई अनुकूल बनाए र सरसफाइको महत्व बुझेउनीहरुको निर्णय क्षमतामा सुधार आएको छ । तिनीहरूले समस्या समाधान गर्न नयाँ रचनात्मक तरिकाहरू विकास गरेद्वारा बच्चालाई फाइदा हुन्छ, दृश्य पहिचान सुधार गर्दै ज्ञान प्रदान गर्दै, तार्किक सोचलाई प्रोत्साहित गर्दै, चुनौतीहरूको सामना गर्न र प्रतिस्पर्धी गर्न, स्मृति कौशल वृद्धि संज्ञानात्मक र अवलोकन कौशलमा प्रशिक्षण स्थानिय जागरूकता बढाउँदै सहसंबद्ध र अनुमान समस्या समाधान कौशल म्यानुअल निपुणता सुधार गर्दै मिलान र क्रमबद्ध कौशल सुधार अनुसन्धान र प्रयोग आदि हुन ।
सर्वाङ्गीण विकासमा खेलले स्थूल तथा सूक्ष्म अङ्गको सञ्चालन हुन्छ, जसले गर्दा बालबालिकाको शारीरिक शक्ति, स्वस्थता, सिर्जनात्मक सिप विकास हुन्छ । खेल र रमाइलो एक अर्काको पूरक भएकाले खेलबाट पाउने मनोरञ्जनले सकारात्मक संवेग अभिवृद्धि गरी मानसिक बोझ हल्का गर्छ । सामाजिक सम्बन्ध स्थापना गर्ने सिपको विकास, नक्कल गरेर सामाजिक गुण, सिप, र नियम पनि सिक्छन । सामूहिक कार्यलाई प्रोत्साहन गर्ने, साथीलाई सहयोग गर्ने, आफूलाई परेको सहयोग माग्ने नेतृत्व लिने र दिने जस्ता प्रजातान्त्रिक परिपाटी सिक्छन् । आफ्ना सफलताहरूलाई अन्यले गरेका प्रशंसा र उत्प्रेरणाले आफूभित्र भएको क्षमता पत्ता लगार्ई सकारात्मक स्वअवधारणा, आत्मविश्वास बढाउन सक्छन् । खोज अनुसन्धान गर्ने, नयाँ वस्तु तयार गर्ने, पत्ता लगाउने, नयाँ तरिकाबाट समस्या, समाधन गर्ने, क्षमता विकास हुन्छ ।
खेलको माध्यमबाट बालकको क्षमता पहिचान तथा अवसर प्रदान गर्न सकिन्छ । बालबालिकाले संसारका ज्ञान सिप हासिल गर्ने एकमात्र महत्वपूर्ण माध्यम खेल हो । बालबालिकाको परिपक्वता, बौद्धिक क्षमता अभिवृद्धि भए अनुरुप एउटै खेल र खेलौेनालाई विभिन्न तरिकाबाट स्तरीय प्रयोग गर्दै जान्छन् । खेल खेलेको अवलोकनबाट उनीहरूको बौद्धिक क्षमता मापन गर्न सकिन्छ । कोही बालबालिका सानै उमेरमा असीमित प्रतिभाशाली हुन्छन् । केही बालबालिका बौद्धिक अपाङ्गता, सिकाइमा बाधा भएका पनि हुन्छन् । खेलबाट उनीहरूको क्षमता पहिचान गरी आवश्यक अवसरहरू दिलाउन सकिन्छ । यसैगरी खेलबाट शारीरिक क्षमता, तथा अपाङ्गता पत्ता लगार्ई उपचारात्मक पद्धति अपनाउन सकिन्छ । यसले गर्दा कार्यगत सीमितता भएका बालबालिकालाई उनीहरूको अन्य विषेश क्षमता पत्ता लगार्ई छिट्टै स्वावलम्बी बनाउन र थप अवसर दिन खेलले सहयोग गर्छ ।
बालबालिकाले खेल खेल्दाखेल्दै काम गर्न थालेको थाहा नै पाउदैनन्, जस्तैः साथीभाइसँग खेलेर नै समाजमा गर्नुपर्ने व्यवहार तथा सामाजिक नियमका बारेमा सिक्छन् ।
खेलले कल्पनाशक्ति अभिवृद्धि गर्छ, जसले गर्दा बालबालिकाले सिर्जना गर्ने र कल्पनाअनुसार उपलब्धि हासिल गर्ने सङ्कल्प गर्दछन् । भविष्यमा जुनसुकै पेसा छनौटको लागि समेत खेलले सहयोग गर्छ । जस्तैः डाक्टर तथा शिक्षकको अभिनयले डाक्टर, शिक्षक बन्ने क्षमता जागृत गर्छ, सिर्जनात्मक खेलले मूर्तिकार, चित्रकला तथा अन्य कलाकार बन्ने अवसर दिन्छ, अन्वेषणात्मक खेलले खोज अनुसन्धान गर्ने वा वैज्ञानिक बन्ने र शारीरिक सञ्चालनका खेलले खेलाडी बन्ने मस्तिष्कको क्षमतालाई उत्प्रेरित गराई भविष्यमा बहुआयामिक क्षमताको आधार निर्माण गर्छ ।
विभिन्न अन्य शारीरिक रोगहरूबाट उपचार गराइरहेका बालबालिकालाई पनि खेलको अवसर दिँदा उनीहरूको पीडा, दुखाइ तथा मानसिक बोझ हल्का हुन्छ । खेलबाट रमाउँदा रोग पनि छिट्टै निको हुने विभिन्न अनुसन्धानले देखाएअनुरुप बाल अस्पतालहरूमा पनि बालबालिकालाई खेल क्षेत्र तयार गरेर खेलको अवसर दिने गरेको पाइन्छ । यसैगरी घरमा पनि अभिभावकले बिरामी बालबालिकालाई उनीहरूको इच्छा अनुरुप खेल खेल्न दिनुपर्छ ।
बालअधिकारका चार पक्ष र प्रारम्भिक बालविकास
बालअधिकार महासन्धि गर्भदेखि १८ वर्षसम्मका बालबालिकाको अधिकार हो । बाँच्न पाउने अधिकार, संरक्षणको अधिकार , विकासको अधिकार र सहभागिताको अधिकार विभाजित गरिएको छ । प्रारम्भिक उमेर गर्भावस्था देखि ८ वर्षका आवश्यकताका आधारमा यी चार समूहलाई निम्न रूपमा बुभ्न सकिन्छः
बाँच्न पाउने अधिकार – बाँच्न पाउनु बालबालिकाको जन्मसिद्ध अधिकार हो । गर्भदेखि नै बाँच्ने अधिकार सुनिश्चित गर्न, गर्भवती महिलाले विशेष स्याहार लगायत शिशुको सुरक्षित रूपमा जन्म गराउनुपर्दछ । जन्मेपछि जन्मदर्ता, स्तनपान, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, उमेर अनुसारको सुरक्षित पौष्टिक आहार, सुरक्षित पानी, खोप तथा प्राथमिक उपचार लगायतका दीर्घ जीवन तथा सर्वोत्तम हितको सिद्धान्तमा रहेर अभिभावकले बाँच्नको लागि आधारभूत आवश्यकताको व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।
संरक्षणको अधिकार – प्रत्येक बालबालिकाको लागि संरक्षणको अधिकार तथा अपाङ्गता भएका र अनाथ बालबालिकाको निम्ति विशेष व्यवस्था हुनुपर्छ । यसका लागि पनि गर्भदेखि गर्भवतीलाई तनावमुक्त वातावरण, गर्भ तुहिनबाट संरक्षण तथा जन्मपश्चात् पनि बढ्दो उमेर क्रमअनुसार भेदभाव, शोषण, हिंसा, दुव्र्यवहार, अपहेलना, बालश्रम, उत्पीडन, ओेसारपसार तथा बेचबिखन, बुबाआमाबाट अलग्गिनु पर्नेलगायतका जोखिमपूर्ण स्थितिबाट सुरक्षित हुन पाउनुपर्छ । बालबालिकामा यस्ता अवस्थाहरू आईपर्न नदिन पहिले अभिभावकहरू सचेत हनुुपर्ने तथा आईपरेको खण्डमा कानुनी संरक्षण प्राप्त हुनुपर्छ । साथै बालबालिकाको उचित स्याहारका लागि परिवारमैत्री वातावरण हुनुपर्छ ।
विकासको अधिकार – प्रत्येक बालबालिकाले गर्भदेखि नै उत्प्रेरणा तथा जन्मपछि पनि उत्पे्ररणा, अन्तरक्रिया तथा सिकाइका अवसरहरू पाउनुपर्छ । बढ्दो उमेरक्रम अनुरुप शारीरिक, सामाजिक, संवेगात्मक तथा बौद्धिक विकासको अवसरहरू जस्तै खेल, अन्तरक्रिया, खोज, अनुभव, अनुसन्धान गर्न दिनु अभिभावकको जिम्मेवारी हो । उक्त वातावरणमा बालबालिकाले विकासको अवसर पाउनु अधिकार हो ।
सहभागिताको अधिकारः प्रारम्भिक बाल्यावस्थामा बाल सहभागिताको सुरुवात गर्भावस्थादेखि नै गर्भवतीलाई घरका विभिन्न विशेष सामाजिक कार्यक्रम, चाडबाड तथा जमघटमा सहभागी गराएर, कुराकानी, निर्णय लिने कार्यहरूमा सहभागी गराएर गर्न सकिन्छ । यसैगरी उमेर क्रमअनुसार आआफ्नो धर्म संस्कृति, चाडपर्व, जात्रा, प्रारम्भिक बालविकास तथा शिक्षा वा बालविकास केन्द्रका कार्यक्रमहरू, विद्यालयका कार्यक्रम तथा समुदायका विभिन्न कार्यक्रमहरूमा उनीहरूको इच्छा अनुरुप सहभागिताको अवसर दिनुपर्छ । यो अभिभावकको दायित्व हो भने सहभागी भएर रमाउन पाउनु प्रत्येक बालबालिकाको अधिकार हो ।
बालबालिकाको रुचि बेग्लाबेग्लै हुन सक्छ । उनीहरूको रुचिअनुसारको सामग्री तथा क्रियाकलापको छनोट र सहजीकरण गर्न जरुरी हुन्छ । उनीहरूको रुचिअनुसारको क्रियाकलाप गर्दा सहभागिता र सिकाइमा पनि थप सहयोग पुग्छ । आफूलाई मन पर्ने र नपर्ने कुरा बालबालिकाले व्यक्त गर्न सक्छन् । उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नका लागि अभिभावक तथा शिक्षकले बालबालिकालाई बोल्न र छनौटमा प्रोत्साहित गर्नुपर्दछ ।
