नेपाली समाजमा मानसिक स्वास्थ्यको चर्चा बढ्दै गएको छ, तर अझै पनि धेरैले यसलाई गम्भीर रूपमा लिएका छैनन् । पछिल्ला वर्षहरूमा विशेष गरी शहरीकरण, प्रतिस्पर्धात्मक जीवनशैली, प्रविधिको अत्यधिक प्रयोग, आर्थिक अस्थिरता र सामाजिक सम्बन्धहरूको टुटफुटले मानिसहरूमा मानसिक तनाव र एन्जाईटी (चिन्ता) को समस्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ । नेपालमा मात्र होइन, विश्वभरि नै एन्जाईटी विकार को प्रभावले लाखौँ मानिसहरू प्रभावित भएका छन् । यसको न्यूनिकरणका लागि राज्य पक्षले ठोस पहल गर्न सकेको देखिदैन । जनमुखी कार्यको बयान गर्ने सरकार जनताको समस्या संग प्रत्यक्ष सात्क्षातकार नभएको देखिन्छ ।
नेपालमा एन्जाईटीको समस्या मौन रूपमा व्याप्त छ । धेरै मानिसहरू यसबारे खुलेर कुरा गर्न चाहँदैनन्, किनकि मानसिक समस्यालाई अझै पनि लज्जाको विषयका रूपमा हेरिन्छ । हाम्रो समाजमा “मन बलियो बनाऊ“ वा “चिन्ता नगर“ भन्ने सल्लाह दिनु सामान्य छ, तर गहिरो स्तरमा मानसिक समस्याको समाधान यति सरल हुँदैन । मानसिक स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्नुको परिणाम स्वरूप धेरैले आत्महत्या, नशालु पदार्थहरूको सेवन, सामाजिक अलगाव जस्ता समस्याहरू भोगिरहेका छन् । अधिक तनाव तथा मनले चाहेको बस्तु प्राप्त गर्न नसक्दा यस्ता मानसिक रोगहरु लाग्ने गरेका छन् । मानसिक लागेपछि यसको समाधान तथा उपचार पद्धतीमा मानिसहरु लागेको पाईदैन ।
मानसिकरुपमा एन्जाईटी रोक्नका लागि व्यक्तिगत, पारिवारिक र संस्थागत तहमा गम्भीर पहल आवश्यक छ । व्यक्तिगत रूपमा, स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु, नियमित ध्यान–योग गर्नु, सकारात्मक सोच राख्नु, सामाजिक अन्तरक्रियामा संलग्न हुनु, र डिजिटल डिटोक्स (सोशल मिडियाबाट केही समय टाढा बस्ने) जस्ता उपायले राहत दिन सक्छन् । परिवार र समुदायको समर्थन पनि अत्यावश्यक छ । मानसिक समस्यासँग जुझिरहेका व्यक्तिलाई दोष दिने वा उपेक्षा गर्ने होइन, बरु उनीहरूको समस्या बुझ्ने र आवश्यक परामर्श दिन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु पर्छ । विरामीको अवस्था बुझेर घरपरिवार तथा समाजले सहकार्य गर्न जरुरी छ । मानिसलाई समस्यामा पर्न दिनुहुदैन परिहाले पनि उपचार विधिमा लाग्नु पर्दछ ।
सरकारले पनि मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । हाल नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरू सीमित छन् । ग्रामीण क्षेत्रमा मनोवैज्ञानिक सल्लाह दिने विज्ञहरूको अभाव छ । सरकारी अस्पतालहरूमा मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी परामर्श सेवा विस्तार गर्न, विद्यालय र कलेजमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न, र कार्यस्थलमा समेत मानसिक स्वास्थ्य अनुकूल नीतिहरू लागू गर्न आवश्यक छ । देशले अभियानको रुपमा मानसिक स्वास्थ्यलाई ध्यान दिएर मानवलाई खुसी र आनन्दको अनुभुती दिने वातावरण दिने कार्यमा संलग्न गराउनु पर्दछ । मानसिक रुपमा वा शारिरीक रुपमा मानिसको स्वास्थ्य निरोगी हुनु पर्दछ । निरोगी स्वास्थ्यले मात्र समाजको विकास तथा समाजमा राम्रो कार्य गर्न सक्दछ ।
बढ्दो एन्जाईटीलाई रोक्न सामूहिक प्रयास जरुरी छ । मानसिक स्वास्थ्य कुनै विलासिताको विषय होइन, यो मानव जीवनको आधारभूत पक्ष हो । यदि हामी मानसिक रूपमा स्वस्थ छौँ भने मात्र समाज स्वस्थ र समृद्ध बन्न सक्छ । समयमै चेतना नपु¥याए, भविष्यमा मानसिक स्वास्थ्य संकट भयावह हुन सक्छ । त्यसैले, अब नै कदम उठाऔँ । “स्वस्थ मन, स्वस्थ जीवन“ को नारालाई आत्मसात गर्दै एन्जाईटी नियन्त्रणमा ल्याउने प्रयास गरौँ । घरपरिवार भित्रवाट तथा समाज र राज्यबाट एन्जाईटी हुनबाट बच्न र भैहालेपनि नियन्त्रण गर्नका लागि पूर्व तयारी हुनुपर्दछ । मानिस स्वास्थ्य भयो भने समाजका लागि स्वास्थ्य काम गर्न सक्छ । बिरामी मानिसले समाजका लागि काम गर्न कठिन हुन्छ । त्यसैले एन्जाईटी विरामीलाई विशेस ध्यान सवैले दिनुपर्दछ र सहयोग गर्नुपर्दछ । नेपालमा पछिल्लो चरणमा मानसिक रोगका विरामीहरुको सख्या बढ्दो छ । त्यसलाई न्यूनिकरण गर्नका लागि सवैले पहल गरौँ ।
