नेपालको शिक्षा प्रणालीले लामो समयदेखि सैद्धान्तिक ज्ञानमा जोड दिँदै आएको छ । पाठ्यपुस्तक केन्द्रित शिक्षाले विद्यार्थीहरूलाई परीक्षामा सफल बनाउने होडमा त लगाएको छ, तर जीवनका वास्तविक चुनौतीहरू सामना गर्न आवश्यक सीप र दक्षता प्रदान गर्न भने असफल देखिएको छ । आजको युगमा केवल किताबी ज्ञानले मात्र व्यक्तिको समग्र विकास सम्भव छैन। त्यसैले, व्यवहारिक शिक्षाको आवश्यकता झनै तीव्र रूपमा महसुस भइरहेको छ ।
नेपालको ग्रामीण भेगदेखि शहरी क्षेत्रसम्मको शिक्षामा गुणस्तरको खाडल, बेरोजगारीको दर, र वैदेशिक पलायनको बढ्दो प्रवृत्तिले स्पष्ट देखाउँछ कि हाम्रो शिक्षा प्रणालीले श्रम बजारको माग अनुसार दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न सकेको छैन । विश्वविद्यालयबाट डिग्री लिएर निस्कने हजारौं युवाहरू रोजगारको खोजीमा विदेशिने क्रम बढ्दो छ । यसको मूल कारण भनेको व्यवहारिक सीपको अभाव हो ।
व्यवहारिक शिक्षा भन्नाले केवल प्राविधिक वा व्यावसायिक तालिम मात्र होइन, जीवन उपयोगी सीप, समस्या समाधान गर्ने क्षमता, सञ्चार कला, नेतृत्व विकास, र उद्यमशीलताको प्रवद्र्धनलाई पनि बुझ्नुपर्छ। यस्ता सीपहरू विद्यालय र विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा समावेश गरिनु आवश्यक छ । उदाहरणका लागि, कृषि प्रधान देश नेपालमा कृषि विज्ञानको व्यवहारिक प्रयोगशाला, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, र बजार व्यवस्थापनको ज्ञान विद्यार्थीहरूलाई दिइनु आवश्यक छ। तर, अधिकांश विद्यालयमा प्रयोगात्मक कक्षाको अभाव छ, र शिक्षकहरू पनि व्यवहारिक शिक्षामा तालिमप्राप्त छैनन् ।
नेपाल सरकारले २०७६ मा ल्याएको राष्ट्रिय शिक्षा नीतिले व्यवहारिक शिक्षामा जोड दिएको छ। विश्वविद्यालय तहमा अध्ययनपछि अनिवार्य रूपमा समाजसेवा गर्नुपर्ने नीति, प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षामा पहुँच विस्तार गर्ने योजना, र सूचना प्रविधिलाई शिक्षाको अभिन्न अंग बनाउने प्रयास सकारात्मक छन् । तर, यी नीतिहरू व्यवहारमा कति कार्यान्वयन भएका छन् भन्ने प्रश्न अझै अनुत्तरित छ ।
मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालयजस्ता संस्थाहरूले व्यवहारिक शिक्षाको मागलाई सम्बोधन गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । यस्ता विश्वविद्यालयहरूले अनुसन्धान, प्रयोगशाला, र उद्योगसँगको सहकार्यमार्फत विद्यार्थीहरूलाई सीपमूलक बनाउने दिशामा काम गर्नुपर्छ। साथै, निजी क्षेत्र, उद्योग, र शैक्षिक संस्थाबीच सहकार्यको खाँचो छ, जसले शिक्षालाई रोजगारसँग जोड्न सक्नेछ ।
स्थानीय तहहरूले पनि व्यवहारिक शिक्षाको प्रवद्र्धनमा भूमिका खेल्न सक्छन्। संघीय संरचनाले शिक्षा व्यवस्थापनको अधिकार स्थानीय सरकारलाई दिएको छ, तर अधिकांश स्थानीय तहहरू अझै शिक्षाको गुणस्तर सुधारमा प्रभावकारी बन्न सकेका छैनन् । सामुदायिक विद्यालयहरूमा प्रविधिको पहुँच, शिक्षकको तालिम, र पाठ्यक्रमको समयानुकूलता सुनिश्चित गर्न स्थानीय सरकार, अभिभावक, र समुदायको सहकार्य अपरिहार्य छ ।
अन्ततः, व्यवहारिक शिक्षा केवल शिक्षाको एक पाटो होइन, यो समग्र विकासको आधार हो । यसले युवाहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ, उद्यमशीलता प्रवद्र्धन गर्छ, र राष्ट्रको समृद्धिमा योगदान पु¥याउँछ। नेपालजस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रका लागि व्यवहारिक शिक्षा अब विकल्प होइन, आवश्यकता हो । त्यसैले, नीति निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्म, पाठ्यक्रम विकासदेखि शिक्षक तालिमसम्म, र विद्यालय व्यवस्थापनदेखि विद्यार्थी मूल्यांकनसम्म—सबै तहमा व्यवहारिक शिक्षालाई केन्द्रमा राखेर सोच्नुपर्ने समय आएको छ ।
व्यवहारिक शिक्षा अब केवल नीति पत्रमा उल्लेख गरिने शब्द होइन—यो नेपालको समृद्धि यात्राको अपरिहार्य आधार हो । युवाहरूलाई केवल किताबी ज्ञानमा सीमित राखेर हामीले सृजनशीलता, आत्मनिर्भरता र उद्यमशीलता गुमाइरहेका छौं। अब शिक्षाको उद्देश्य केवल “पास“ गराउने होइन, “गर्न सक्ने“ बनाउनु हो ।
नीति निर्मातादेखि शिक्षक, अभिभावकदेखि विद्यार्थी, र संघीयदेखि स्थानीय तहसम्म—सबैले व्यवहारिक शिक्षाको महत्त्व बुझी सहकार्यमा अघि बढ्नुपर्छ । अनुसन्धान, प्रयोग, जीवन उपयोगी सीप र श्रमको सम्मानलाई केन्द्रमा राख्ने शिक्षाले मात्र हामीलाई दिगो विकासको दिशामा लैजान सक्छ ।
नेपालले यदि आफ्नो मानव संसाधनलाई सही ढंगले प्रयोग गर्न सकेन भने समृद्धि केवल भाषणको विषयमै सीमित हुनेछ । त्यसैले, अब ढिला नगरी व्यवहारिक शिक्षालाई सम्पूर्ण शिक्षा प्रणालीको मूल धार बनाउने आँट गर्नु आवश्यक छ ।
