बालसाहित्यको पठनीय कृति पूर्णिमको जून

बालबालिकाको सर्वाङ्गीण विकासका लागि पाठ्यपुस्तकको ज्ञानले मात्र सम्भव हुँदैन । त्यसका लागि बालसाहित्यको पनि महŒवपूर्ण भूमिका रहन्छ । बालसाहित्य बालबालिकाहरूद्वारा कलात्मक रूपमा आफ्ना भावना अभिव्यक्त गरिएको रचना वा प्रौढ साहित्यकारहरूद्वारा बालबालिकाहरूका निम्ति लेखिएको खुराक हो । बालसाहित्यका विभित्र विधाहरूमध्ये बालगजल पनि एक महŒवपूर्ण विधा हो । बालगजल बालबालिकाहरूको हितका निम्ति उनीहरूकै लवज प्रयोग गरिएर लेखिएको गेयात्मक विधा हो । हाल नेपाली साहित्यमा गजल प्रशस्त मात्रामा सिर्जना गर्ने र सुनाउने प्रचलन भए पनि बालगजल सीमित मात्रमा रचना गरिएको पाइन्छ । यसै परिप्रेक्ष्यमा सुरज घिमिरे दीपशिखाले पूर्णिमको जून बालगजलसङ्ग्रह (२०७९) प्रकाशित गराई बालगजलकारका रूपमा आफूलाई उभ्याउन सफल भएका छन् । सिर्जनशील साहित्यिक समाजका संस्थापक अध्यक्ष समेत रहेका दीपशिखाले यसअघि नै सहरको यो भीडमा (गजलसङ्ग्रह २०६७) प्रकाशित गराइसकेका छन् ।

पूर्णिमको जून बालगजलसङ्ग्रह कभर पृष्ठ बाहेक ६ + ४८ = ५४ पृष्ठमा संरचित रहेको छ । यसमा २०६३ जेठ १६ गतेदेखि २०७९ वैशाख १४ गतेसम्म लेखिएका ४८ ओटा बालगजलहरू सङ्गृहीत गरिएको छ । यस पुस्तकको प्रकाशक राधा खड्का रहेकी छन् भने यसको मूल्य संस्थागत रु ३००। र व्यक्तिगत रु २००। रहेको छ । गजलसङ्ग्रहमा प्रा.डा. कपिल लामिछाने र वासुदेव अधिकारीको शुभकामना मन्तव्य पछि गजलकारको आफ्ना भनाइ रहेको छ । यहाँ, यस गजलसङ्ग्रहमा अन्तर्निहित भावविधान पहिल्याउने जमर्को गरिएको छ ।

गजलसङ्ग्रहको पहिलो गजल ‘अङ्गुरको झुप्पा, केराको हो घारी’ रहेको छ । यसले बजारबाट तरकारी तथा फलफूल किनेर खानुभन्दा आफ्नो खेतबारीमा खनजोत गरी हरियो परियो खानु स्वास्थ्यको लागि लाभदायक रहने भाव व्यक्त गरेको छ । दोस्रो गजल ‘राम्रो बानी’ मा बालबालिकालाई बगैँचाको फूल नटिप्न, जानीजानी भुल नगर्न, सुत्ने बेला झुल लगाउन, प्यासीलाई पानी पिलाउन सन्देश दिएको छ । तेस्रो गजल ‘दसैँ’ मा दसैँको समाजिक सांस्कृतिक महŒव देखाइएको छ । नेपालीहरूको महान पर्वमा आफ्ना दुःख पीडा बिर्सी सबै जना हाँसीखुसी निधारमा रातो अक्षता र कानमा पहेँलो जमरा लगाई विभित्र खेलमा रमाउँछन् भत्रे भाव व्यक्त गरिएको छ । चौँथो गजल ‘राम्रो हो’ मा पढलेख गरेर नाम कमाउन र चिल्लो पिरो नखान बालबालिकालाई सुझाव दिएको छ । पाँचौँ गजल ‘पूर्णिमाको जून’ मा जाति, वर्ग, धर्म, भाषा र लिङ्गका आधारमा भेदभाव गरिनु हुँदैन आखिर सबै मानिसका रगत रातै हुन्छ, जन्मभूमि सबैलाई राम्रो लाग्छ भन्दै समाजका विकृति विसङ्गतिलाई ज्योति बनेर हटाउनु पर्छ भत्रे भाव व्यक्त गरिएको छ । छैटौँ गजल ‘स्कुल पढ्न जाऊ’ मा नेपालीहरू आयातित संस्कृतिमा बढी रमाउन थालेको, दक्ष जनशक्ति विदेशिने र बूढा भएका बाबुआमा छोराछोरीको बाटो हेरेर घर रुँघेर बस्नु पर्ने तितो यथार्थ व्यक्त गर्दै विदेशमा नधाउन आव्हान गरिएको छ । सातौँ गजल ‘बगैँचामा हेर्न जाऊँ’ मा एकतामा नै ठूलो बल हुने हुँदा सबैसँग मिलेर काम गर्दा फाइदा हुने र परिश्रमको फल मिठो हुने भाव व्यक्त गरिएको छ । आठौँ गजल ‘यति कुरा जानमा’ सानालाई माया र ठूलालाई सम्मान गर्न, आमाबाबु तथा गुरु नै ईश्वरको रूप हुन् त्यसैले उनीहरूले अह्राएको कुरा मात्र सन्देश दिइएको  छ । नवौँ गजल ‘हाम्रो नेपाल’ मा नेपालको प्राकृतिक सम्पदा र राष्ट्रिय विभुतिप्रति सम्मान प्रकट गर्दै राष्ट्रका निम्ति आवश्यक पर्दा बलदान गर्छौ भत्रे राष्ट्रवादी भाव यसरी व्यक्त गरिएको छ –

दसौँ गजल ‘हुर्की बढ्न पाए’ मा पनि स्वदेशको माया र रक्षा गर्ने तथा देशका विरुद्ध आइलाग्ने दुस्मनसँग आफ्नो ज्यानको बाजी लगाएर मुकाविला गर्ने राष्ट्रवादी भाव यसरी अभिव्यक्त गरिएको छ –

एघारौँ गजल ‘ठुलो मान्छे’ मा ठूलो मान्छे बत्र धेरै पढ्नु पर्ने र माया प्रेमले नै संसार खुसी हुने भाव व्यक्त गरिएको छ ।  बाह्रौँ गजल ‘पसिनाको फल’ मा ज्ञानरूपी उज्यालोको महŒव दर्शाइएको छ । तेह्रौँ गजल ‘घण्टी बज्यो टिनटिन’ मा स्कुल जाने बेलामा टिफिन नबिर्सन आग्रह गरिएको छ । चौधौँ  गजल ‘छाता’ मा सुरक्षा तथा व्याजका निम्ति बैङ्कका खाता खोल्दा राम्रो हुने सुझाव दिइएको छ । पन्ध्रौँ गजल ‘ऋतुहरू’ मा छवटै ऋतुहरूका विशेषता उल्लेख गर्दै प्रकृतिको चित्रण यसरी गरिएको छ –

सोरौँ गजल ‘खाऊ फलफूल’ मा हृष्ट–पुष्ट, बलियो स्वस्थ हुन फलफूल खान सुझाव दिइएको छ । सत्रौँ गजल ‘सुन्दर जीवन’ मा २०७२ सालको भुकम्पले गर्दा धेरै जनधनको क्षति भएको कुरा उल्लेख गरिएको छ । अठारौँ गजल ‘भँगेरो’ मा प्रकृतिमा भएका सबै जीवजन्तुहरूको बाँच्न पाउने अधिकार छ, तिनले बाँच्न पाउनु पर्दछ । तिनलाई मार्नु हुँदैन भत्रे मानवतावादी विचार अभिव्यक्त गरिएको छ । उन्नाइसौँ गजल ‘पढ्न मन लाग्छ’ मा ढाट्न, छल्न, चोरी गर्न र खाना फाल्न हुँदैन भत्रे नैतिक सन्देश व्यक्त गरिएको छ । बीसौँ गजल ‘पढीलेखी ज्ञानी बत्रु’ मा बालबालिकाहरूलाई सबेरै उठ्ने, रिस राग नगर्ने, घमण्ड नगर्ने नैतिक सन्देश दिइएको छ । एक्काईसौँ गजल ‘हामी सानाले’ मा दुध घिउ, फलफूल सागसब्जी खानु स्वास्थ्यको लागि लाभदायी हुने भाव व्यक्त गरिएको छ । बाईसौँ गजल ‘रङ्गै रङ्गैको होली’ मा वचनको घाउ कहिल्यै निको हुँदैन त्यसैले सुमधुर बोली बोल्नुपर्छ भत्रे भाव व्यक्त गरिएको छ । साथै यस गजलमा देश किस्ता किस्तामा बेचिँदै छ आवश्यक परे देश बचाउने गोली बत्र पछि हट्नु हुत्र भन्ने राष्ट्रवादी चिन्तन व्यक्त गरिएको छ । तेईसौँ गजल ‘बेसहारा’ मा बाबुआमा नभएको एक बेसहारा केटाले सबै केटाकेटी पढ्न स्कुल गइरहँदा आफू भने गाईगोठमा काम गर्नु परेको र पढ्ने अवसर पाएमा ठूलो मान्छे बत्रे आशा व्यक्त गरिएको छ । चौबीसौँ गजल ‘हाम्रो गाउँ छपिया’ मा छपियाको वर्णन गरिएको छ । पच्चीसौँ गजल ‘पिँजडाकी चरी’ मा पिँजडामा परेकी चरीको बिलौना व्यक्त गर्दै जङ्गलमा रमाउने चराचुरुङ्गीलाई जङ्गलमा नै रमाउन दिनुपर्छ भत्रे मानवतावादी भाव यसरी व्यक्त गरिएको छ –

छब्बीसौँ गजल ‘आत्मबल’ मा पहाड जस्तै अडिग आत्मबल हुनुपर्दछ, परिश्रमको फल मीठो हुन्छ, यस जगत्मा कोही पनि अजम्बरी छैन त्यसैले कसैसँग रिस राग गर्नु हुँदैन भत्रे सन्देश दिइएको छ । सत्ताइसौँ गजल ‘बगैँचा’ मा प्राकृतिक सौन्दर्यको चित्रण गर्दै खाली खुट्टा नहिँड्न बालबालिकालाई सुझाव दिइएको छ । अठ्ठाइसौँ गजल  ‘तानसेन’ मा तानसेन नगरको दरबार, टुँडीखेल, श्रीनगर जस्ता स्थानको चित्रण गरिएको छ । उनन्तीसौँ गजल ‘हात्ती’ मा हात्तीको लोप हुँदै गएकोमा चिन्ता व्यक्त गर्दै तिनको संरक्षण गर्नु पर्छ भत्रे सन्देश दिइएको छ । तीसौँ गजल ‘सुनौलो बिहानी’ मा सादा जीवन नै सुखी जीवन हो र सुखदुःख जीवनको नियमित प्रक्रिया हो भत्रे कुरा व्यक्त गरिएको छ । एकतीसौँ गजल

‘सरल बन’ मा इमानदार, सरल, कर्मठ र मृदुभाषी बत्र सुझाव दिइएको छ । बत्तीसौँ गजल ‘भुल्दिन म साथी’ मा मोबाइल, इन्टरनेट, अनावश्यक घुमघाममा समय व्यतीत गर्नुभन्दा पढलेख गर्न र असल साथीको सङ्गत गर्ने सुझाव दिइएको छ । तेत्तीसौँ गजल ‘सानी –सानी नानी’ मा कहिलेकाहीँ मानिसबाट गल्ती हुन सक्छ ती गल्ती गर्नेहरूलाई माफी दिन जान्नुपर्छ इख राख्नु हुँदैन भत्रे सन्देश दिइएको छ । चांैतीसौँ गजल ‘राम्रो बानी’ मा खाना खानुअघि हात धुन, समयसमयमा पानी प्युन, बिहानबेलुका दाँत माझ्न, आपसमा साथीभाइसँग मिल्न सन्देश दिइएको छ । पैँतीसौँ गजल ‘नर्स दिदी’ मा नर्सको गुणगान गाइएको छ ।  छतीसौँ गजल ‘माहुरी’ मा माहुरीको श्रमको प्रशंसा गरिएको छ । सैंतीसौँ गजल ‘सुधारौँ बानी’ मा सफा पानी प्युन, नुहाइ धुवाइ गरेर सुकिलो बत्र, समयमा सुत्न र समयमा उठ्न तथा सत्कर्म गर्ने सन्देश दिइएको छ । अड्तीसौँ गजल ‘जून पोखियो’ मा कर्ममा दत्तचित्त भएर लाग्ने मान्छे नै लक्ष्यमा पुग्छ भत्रे भाव रहेको छ । उनन्चालीसौँ गजल ‘बूद राना’ मा वरिष्ठ गजलकार बूँद रानाको प्रशंसा गरिएको छ । चालीसौँ गजल ‘जस्तो कर्म ग¥यो उस्तै फल’ मा कर्मअनुसारको फल पाइने, निरन्तर परिश्रम गर्ने मानिस नै सफलताको सिंढी चढ्न सफल हुने, समस्या आइपरेमा कहिले नआतिई समाधान खोज्नतिर लाग्नु पर्ने सन्देश दिइएको छ । एकचालीसौँ गजल ‘पढेलेखे खुरुखुरु’ मा अर्काको कुरा काट्ने होइन आफ्नो उद्देश्यमा केन्द्रित हुन सुझाव दिइएको छ । बयालीसौँ गजल ‘के का लागि कुन ठाउँ प्रसिद्ध ?’ मा नेपालका इलाम, झापा, चितवन, भक्तपुर, कास्की, बैतडी, खोकना, ठिमी, हुम्लाका खास विशेषता औँल्याइएको छ । त्रिचालीसौँ गजल ‘घडी’ मा समयको महŒव दर्शाएको छ । चवालीसौँ गजल ‘जाँगरिलो’ मा उद्यम र परिश्रम गर्न सुझाव दिइएको छ । पैतालीसौँ गजल ‘गुडिया रानी’ मा आमा नै ममताकी खानी हुन् र जीवन घामछाया हो भत्रे भाव व्यक्त गरिएको छ । छयालीसौँ गजल ‘समय हो गुरु’ मा मिहिनेत गरी अगाडि बढ्न, कोही कसैलाई हेला नगर्न र ढाँट्ने छल्ने नगर्ने सन्देश दिइएको छ । सरचालीसौँ गजल ‘कुरा गर्छन भाँती’ मा आफ्नो काम कहिल्यै भोलिका लागि नसाँध्न बालबालिकालाई सन्देश दिइएको छ । अड्चालीसौँ गजल ‘सत्कार गर्छु’ मा अतिथिको सत्कार गर्नु पर्छ भत्रे भाव अभिव्यक्त गरिएको छ ।

सुरज घिमिरे दीपशिखाको पूर्णिमाको जून बालगजलसङ्ग्रहमा राष्ट्रप्रेम, प्रकृतिप्रेम, मानवतावादी चिन्तन, नैतिक सन्देश, पठनपाठनको महŒव, समयको महŒव, स्वास्थको महŒव आदि कुराहरू गजलका मुख्य विषयवस्तु रहेका छन् । यसबाट बालबालिकाहरूले उल्लिखित विषयवस्तुहरूको बारेमा जानकारी हासिल गरी नैतिकवान, चरित्रवान, देशप्रेमको भावनाको विकास गर्न यो कृति सफल देखिन्छ । गजलमा अभिव्यक्त भएको भावलाई थप प्रकाश पार्न चित्रका माध्यमबाट सहयोग पुगेको छ । प्रत्येक गजलका अन्तमा प्रकाशन मिति, स्थान र गजलका सूत्र उल्लेख गरिएको छ । गजलमा रदिफ, काफिया र ठाउँठाउँमा तख्खलुसको प्रयोग गरिएको छ । विभित्र किसिमका विम्ब, प्रतीकको कुशल संयोजन गरिनुका साथै उपमा, दृष्टान्त आदि अलङ्कारको प्रयोग गरिएको छ । नौ वर्ष र त्यसभन्दा माथिका बालबालिकाका लागि लक्षित गरी लेखिएको यस गजलमा सरल र सहज भाषाशैलीको प्रयोग गरिएको छ । कुनै कुनै गजलमा प्रसङ्गहीन सेरहरू हुनु, भावहरू दोहोरिनु आदि जस्ता झिनामसिना कमिकमजोरी भए पनि प्रस्तुत गजलसङ्ग्रह बालबालिकाहरूका निम्ति पठनीय र सङ्ग्रहणीय रहेको छ । सर्जकबाट निरन्तर यस्ता साहित्यिक कृतिहरू सृजना भइरहोस् भत्रे शुभकामना व्यक्त गर्दछु ।