नेपाल विश्वसामु धार्मिक सहिष्णुता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक विविधताको अनुपम उदाहरणका रूपमा परिचित छ। हिमाल, पहाड र तराईसम्म फैलिएको भौगोलिक विविधताजस्तै यहाँका धर्म, भाषा, संस्कृति, जातजाति र परम्पराहरू पनि विविध छन्। यही विविधतालाई नेपाली समाजले सदियौँदेखि आफ्नो शक्ति र पहिचानका रूपमा स्वीकार गर्दै आएको छ। यही कारण नेपालमा हिन्दू, बौद्ध, मुस्लिम, किराँत, इसाई, जैन, सिखलगायत विभिन्न धर्मावलम्बीहरू आपसी सम्मान, सहिष्णुता र सद्भावका साथ एउटै समाजमा बस्दै आएका छन्। यही सामाजिक एकता नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो।
नेपालको इतिहासले पनि धार्मिक सहअस्तित्वको गौरवशाली उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। विभिन्न धर्म र संस्कृतिका मानिसहरूले एकअर्काका पर्व, संस्कार र परम्परालाई सम्मान गर्ने संस्कृतिले नेपाली समाजलाई बलियो बनाएको छ। यही सामाजिक सद्भावका कारण नेपालले अनेक राजनीतिक उतारचढाव र कठिन परिस्थितिहरू पार गर्दै राष्ट्रिय एकता कायम राख्न सफल भएको हो।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जाल, अफवाह, अतिवादी सोच र संकीर्ण स्वार्थका कारण धार्मिक तथा सामाजिक सद्भाव खल्बल्याउने प्रयासहरू देखिन थालेका छन्। केही व्यक्तिहरू वा समूहहरूले धर्म, जात, भाषा वा संस्कृतिको नाममा समाजलाई विभाजित गर्ने, एक समुदायलाई अर्को समुदायविरुद्ध उभ्याउने र आफ्ना राजनीतिक वा व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। यस्तो प्रवृत्ति कुनै पनि सभ्य समाजका लागि स्वीकार्य हुन सक्दैन।
धर्मको उद्देश्य मानिसलाई मानवता, नैतिकता, करुणा, प्रेम र सहिष्णुताको मार्गमा डोर्याउनु हो। कुनै पनि धर्मले घृणा, हिंसा, वैमनस्य वा द्वन्द्व सिकाउँदैन। त्यसैले धर्मको नाममा समाजमा विभाजन ल्याउने, हिंसा भड्काउने वा द्वेष फैलाउने कार्य धर्मको मूल मर्मविपरीत हो। धर्मलाई राजनीतिक स्वार्थ वा व्यक्तिगत लाभको साधन बनाउने प्रवृत्ति अन्त्य हुनुपर्छ।
नेपालको संविधानले सबै नागरिकलाई आफ्नो धर्म मान्ने, अभ्यास गर्ने र संरक्षण गर्ने समान अधिकार दिएको छ। त्यसैले एउटा धर्मको सम्मान गर्दा अर्को धर्मको अपमान गर्ने अधिकार कसैलाई छैन। धार्मिक स्वतन्त्रताको अर्थ सामाजिक सद्भाव भंग गर्ने छुट होइन। सबैले आ(आफ्नो आस्था सम्मानपूर्वक पालना गर्दै अरूको विश्वासको पनि सम्मान गर्न सक्नुपर्छ। यही नै लोकतान्त्रिक समाजको आधार हो।
धार्मिक वा जातीय द्वन्द्वले कुनै समाजलाई कहिल्यै समृद्ध बनाएको इतिहास छैन। जहाँ विभाजन, घृणा र हिंसा हुन्छ, त्यहाँ विकास, लगानी, शिक्षा, पर्यटन र सामाजिक विश्वास कमजोर हुन्छ। समाजमा डर र असुरक्षा बढ्छ। अन्ततः यसको मूल्य सम्पूर्ण राष्ट्रले चुकाउनुपर्छ। त्यसैले राष्ट्र निर्माणको आधार विभाजन होइन, एकता र सहकार्य हुनुपर्छ।
नेपाल अहिले आर्थिक विकास, रोजगारी सिर्जना, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, सुशासन र पूर्वाधार विकासजस्ता महत्त्वपूर्ण चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। यस्ता राष्ट्रिय प्राथमिकताका विषयमा सबै नेपाली एकजुट हुनुपर्ने बेला धर्म, जात वा समुदायका आधारमा विवाद सिर्जना गर्नु राष्ट्रको हितविपरीत हो। हाम्रो ऊर्जा विकास, उत्पादन, नवप्रवर्तन र समृद्धितर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ, द्वन्द्वतर्फ होइन।
धार्मिक सद्भाव कायम राख्ने जिम्मेवारी राज्य, राजनीतिक दल, धार्मिक अगुवा, सञ्चारमाध्यम, नागरिक समाज र प्रत्येक नागरिकको समान रूपमा हुन्छ। राज्यले कानुनको निष्पक्ष कार्यान्वयन गर्दै घृणा फैलाउने, हिंसा भड्काउने र सामाजिक सद्भाव बिगार्ने गतिविधिप्रति शून्य सहनशीलताको नीति अपनाउनुपर्छ। त्यस्तै धार्मिक अगुवाहरूले सहिष्णुता, आपसी सम्मान र मानवताको सन्देश प्रवाह गर्नुपर्छ। सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूले अपुष्ट सूचना, भ्रामक प्रचार वा उत्तेजक सामग्री फैलाउनबाट बच्नुपर्छ।
नेपाल शान्तिका अग्रदूत महामानव गौतम बुद्धको जन्मभूमि हो। बुद्धले संसारलाई घृणाले होइन, प्रेमलेस हिंसाले होइन, करुणालेस प्रतिशोधले होइन, सहिष्णुताले शान्ति प्राप्त हुन्छ भन्ने अमूल्य सन्देश दिएका छन्। बुद्धको जन्मभूमिमा बसेर धार्मिक असहिष्णुता, द्वेष र हिंसाको बाटो रोज्नु बुद्धका शिक्षाप्रतिको अपमान पनि हो। त्यसैले बुद्धका करुणा, मैत्री र अहिंसाका आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्नु आजको आवश्यकता हो।
नेपालको वास्तविक शक्ति यसको विविधतामा रहेको एकता हो। यही विविधताले नेपाली समाजलाई विश्वमा विशिष्ट बनाएको छ। धर्म, जात, भाषा र संस्कृतिको भिन्नतालाई विभाजनको आधार होइन, राष्ट्रिय सम्पदाका रूपमा स्वीकार गर्न सके मात्र बलियो, समृद्ध र सभ्य नेपाल निर्माण गर्न सकिन्छ।
आजको आवश्यकता धर्मको नाममा विभाजन होइन, मानवताको नाममा एकता हो। जातका आधारमा घृणा होइन, समान सम्मान हो। संस्कृतिको नाममा द्वन्द्व होइन, पारस्परिक सम्मान र सहकार्य हो। प्रत्येक नेपालीले आफूभन्दा पहिले राष्ट्रलाई, समुदायभन्दा पहिले मानवतालाई र मतभेदभन्दा माथि राष्ट्रिय एकतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
अन्ततः, धार्मिक सद्भाव नेपालको पहिचान मात्र होइन, भविष्यको आधार पनि हो। यसलाई जोगाउनु राज्यको कर्तव्य मात्र होइन, हरेक नेपालीको साझा जिम्मेवारी हो। सामाजिक सद्भाव भड्काउने कुनै पनि प्रयासलाई अस्वीकार गर्दै शान्ति, सहिष्णुता, आपसी सम्मान र राष्ट्रिय एकताको पक्षमा दृढतापूर्वक उभिन सक्यौँ भने मात्र समुन्नत, समावेशी र समृद्ध नेपालको सपना साकार हुनेछ। धार्मिक द्वन्द्वको अन्त्य गरेर राष्ट्रिय एकताको मार्ग रोज्नु नै आजको सबैभन्दा ठूलो देशभक्ति हो।
