मानिसको जीवन केवल जन्म र मृत्युबीचको यात्रा मात्र होइन । उसले भोगेको संघर्ष, कठिन परिस्थितिमा निर्माण गरेको पहिचान, समाजमा पु¥याएको योगदान र भावी पुस्ताका लागि छोडेको प्रेरणा नै उसको जीवनको वास्तविक परिचय हो । यस्तै प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुनुहुन्छ—मीना पन्थी रेग्मी ।
संघर्षलाई शक्तिमा बदल्ने साहस, शिक्षाप्रतिको अटुट समर्पण, समाजसेवाप्रतिको प्रतिबद्धता, महिला सशक्तीकरणप्रतिको दृढ विश्वास र नेतृत्वप्रतिको जिम्मेवारीबोध उहाँको जीवनका प्रमुख विशेषता हुन् । व्यक्तिगत जीवनका कठिन मोडदेखि सामाजिक न्यायका सवालसम्म निरन्तर सक्रिय उहाँको यात्रा नेपाली समाजमा सकारात्मक परिवर्तनका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ ।
मीना पन्थी रेग्मीको जन्म पाल्पा जिल्लाको बगनासकाली गाउँपालिका–२ मा बुवा बिनोद रेग्मी र आमा तुलसीदेवी रेग्मीको कोखबाट भएको हो र हाल उहाँ रुपन्देही जिल्लाको भैरहवामा बस्नुहुन्छ । चार सन्तानमध्ये जेठी छोरीका रूपमा जन्मिनुभएकी उहाँले बाल्यकालदेखि नै प्रेम, अनुशासन, शिक्षा र समानताको वातावरणमा हुर्कने अवसर पाउनुभयो ।
उहाँका बुवा विनोद रेग्मी राजनीतिमा सक्रिय हुनुहुन्थ्यो भने आमा समर्पित शिक्षिका हुनुहुन्थ्यो । त्यसैले उहाँको घरमा शिक्षा, सामाजिक चेतना, लोकतन्त्र, नागरिक अधिकार र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीबारे निरन्तर छलफल हुने गर्दथ्यो ।
त्यो समय नेपाली समाजमा छोरा र छोरीबीच विभेद व्यापक थियो । तर मीना पन्थीको परिवारमा त्यस्तो सोच थिएन । उहाँका आमाबुवाले छोरीलाई पनि छोरासरह समान अवसर दिनुपर्छ, छोरी पनि आत्मनिर्भर भएर सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्षम हुनुपर्छ भन्ने संस्कार दिनुभयो ।
उहाँ भन्नुहुन्छ, “छोरीलाई कमजोर होइन, सक्षम बनाउने संस्कार घरबाटै सुरु हुनुपर्छ ।”
यही समानताको संस्कारले उहाँको जीवनदृष्टि निर्माण ग¥यो । पछि महिलाको अधिकार, आत्मनिर्भरता र सामाजिक न्यायका विषयमा उहाँले उठाउँदै आएको आवाजको आधार पनि यही पारिवारिक संस्कारमा भेटिन्छ ।
मीना पन्थीका लागि उहाँकी आमा पहिलो गुरु हुनुहुन्थ्यो । घरमै पढाइको वातावरण थियो । विद्यालयमा समेत आफ्नै आमाबाट शिक्षा पाउनु उहाँका लागि विशेष सौभाग्य थियो ।
आमाले सिकाएको अनुशासन, इमानदारी, मेहनत, आत्मसम्मान र जिम्मेवारीबोधका पाठ आज पनि उहाँको जीवनका आधारस्तम्भ बनेका छन् । शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, व्यक्तित्व निर्माण गर्ने शक्ति हो भन्ने विश्वास उहाँमा बाल्यकालदेखि नै विकास भयो ।
यही कारण जीवनका अनेक कठिनाइबीच पनि उहाँले शिक्षालाई कहिल्यै छोड्नुभएन ।
मीना पन्थी पाँच वर्षको उमेरमै “जय नेपाल” भन्न सिकेको स्मरण गर्नुहुन्छ । घरमा हुने राजनीतिक छलफल, नेताहरूको आवतजावत, लोकतन्त्रका लागि भएका संघर्षका कथा र बुवाको सक्रिय सामाजिक भूमिकाले उहाँको बालमस्तिष्कमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो ।
उहाँका बुवा विनोद रेग्मीले समाजका पीडित, गरिब तथा अन्यायमा परेका नागरिकका लागि निस्वार्थ सेवा गर्नुभएको थियो । लोकतन्त्र स्थापनाका लागि उहाँले जेलनेलसमेत भोग्नुभएको थियो । त्यो समय राजनीति पद र प्रतिष्ठा प्राप्त गर्ने माध्यमभन्दा जनताको सेवा र राष्ट्रप्रतिको समर्पणका रूपमा बुझिन्थ्यो ।
यही वातावरणले मीना पन्थीमा नेतृत्व, समाजसेवा र राजनीतिप्रति गहिरो आकर्षण पैदा ग¥यो ।
उहाँका अनुसार अहिले राजनीतिप्रतिको समाजको दृष्टिकोणमा धेरै परिवर्तन आएको छ । तर लोकतन्त्र, नागरिक अधिकार र समानताको आधार निर्माण गर्न विगतका त्यागी पुस्ताले गरेको संघर्षलाई नयाँ पुस्ताले कहिल्यै बिर्सन नहुने उहाँको धारणा छ ।
मीना पन्थीले सामुदायिक विद्यालयबाट अध्ययन गर्नुभयो । साधारण पारिवारिक पृष्ठभूमिबाट आए पनि उहाँमा सिक्ने इच्छा कहिल्यै कम भएन। उहाँको दृढ विश्वास छ—शिक्षा नै मानिसलाई आत्मनिर्भर, आत्मविश्वासी र जिम्मेवार बनाउने सबैभन्दा ठूलो साधन हो ।
शिक्षकका रूपमा काम गर्दै उहाँले आफ्नो अध्ययनलाई पनि निरन्तरता दिनुभयो । पारिवारिक तथा व्यावसायिक जिम्मेवारीका कारण रोकिएको पढाइ फेरि सुरु गर्नु सहज थिएन । तर उहाँले हार मान्नुभएन । काम र अध्ययनलाई सँगसँगै अघि बढाउँदै आफ्नो शैक्षिक यात्रा पूरा गर्नुभयो ।
शिक्षक नियुक्तिपत्र हातमा परेको दिन उहाँको जीवनकै सबैभन्दा खुसीको दिन थियो । किनकि त्यो उहाँका लागि केवल जागिर थिएन, आफ्ना सपना साकार पार्ने एउटा महत्वपूर्ण अवसर थियो ।
जीवन सधैं सोचेजस्तो हुँदैन । सानै उमेरमा विवाह गरेपछि मीना पन्थीले सुन्दर पारिवारिक जीवनको सपना देख्नुभएको थियो । तर त्यो सपना धेरै समय टिक्न सकेन । श्रीमानको असामयिक निधनले उहाँको जीवन एकाएक बदलियो ।
त्यतिबेला उहाँका दुई साना सन्तान—एक छोरी र एक छोरा—थिए । आर्थिक अभाव, सामाजिक दबाब, एकल महिलाप्रतिको विभेदपूर्ण दृष्टिकोण र भविष्यको चिन्ताले उहाँलाई घेरेका थिए । तर उहाँ विचलित हुनुभएन । उहाँले आफ्ना सन्तानको भविष्यलाई नै जीवनको प्रमुख लक्ष्य बनाउनुभयो ।
उहाँले तीन सय रुपैयाँ बाट शिक्षण पेसा सुरु गर्नुभएको थियो । त्यही आम्दानीबाट परिवार चलाउनु, सन्तान हुर्काउनु र आफ्नै अध्ययन पूरा गर्नु अत्यन्त कठिन थियो । तर उहाँले परिस्थितिसँग कहिल्यै हार मान्नुभएन ।
उहाँको शब्दमा, “जीवनले दिएको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा त्यही थियो । तर त्यही संघर्षले मलाई आजको मीना पन्थी बनाएको हो ।”
श्रीमानको निधनपछि एक्लै सन्तानको जिम्मेवारी सम्हाल्दै शिक्षण पेसा, अध्ययन र सामाजिक जीवनलाई अघि बढाउनु उहाँका लागि सामान्य चुनौती थिएन । तर यही संघर्षले उहाँमा आत्मनिर्भरता, निर्णय क्षमता र नेतृत्वको भावना अझ बलियो बनायो ।
मीना पन्थीको जीवनदर्शन स्पष्ट छ—आत्मनिर्भर महिला नै वास्तवमा स्वतन्त्र महिला हो ।
उहाँका अनुसार महिलाले केवल परिवारको जिम्मेवारी पूरा गरेर मात्र हुँदैन । आफ्नै पहिचान, सीप, शिक्षा र आर्थिक क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ। आर्थिक रूपमा अरूमाथि निर्भर हुनुपर्ने अवस्थाले महिलालाई विभिन्न प्रकारका हिंसा, मानसिक तनाव र सामाजिक अन्याय सहन बाध्य बनाउन सक्ने उहाँको बुझाइ छ ।
त्यसैले उहाँ प्रत्येक महिलालाई घरबाहिर निस्कन, सीप सिक्न, उद्यम गर्न, शिक्षा हासिल गर्न र आफ्नै खुट्टामा उभिन प्रेरित गर्नुहुन्छ ।
उहाँको सन्देश छ, “सीप सिक्न उमेरले कहिल्यै छेक्दैन । सिक्ने इच्छा भयो भने जुनसुकै उमेरमा पनि नयाँ जीवन सुरु गर्न सकिन्छ ।”
उहाँको विश्वासमा महिला सशक्तीकरण केवल भाषण वा नाराबाट सम्भव हुँदैन । महिलालाई शिक्षा, सीप, रोजगारी, उद्यम र निर्णय प्रक्रियामा समान अवसर दिनुपर्छ । महिलाको आर्थिक आत्मनिर्भरता नै सम्मानपूर्वक जीवन बिताउने महत्वपूर्ण आधार हो ।
महिला अधिकार र सामाजिक कुरीतिविरुद्ध निरन्तर आवाज उठाउँदै आउनुभएकी मीना पन्थी छाउपडी प्रथालाई परम्परा र धर्मका नाममा महिलामाथि गरिने गम्भीर विभेद, मानसिक यातना र मानव अधिकारको ठाडो उल्लंघनका रूपमा लिनुहुन्छ ।
महिनावारीजस्तो नितान्त प्राकृतिक र जैविक प्रक्रियालाई “अशुद्ध” र “पाप”सँग जोडेर छोरी–चेलीलाई घरभन्दा टाढा असुरक्षित छाउगोठमा बस्न बाध्य पार्नुले उनीहरूको स्वास्थ्य, सुरक्षा र आत्मसम्मानमा गम्भीर असर पार्ने उहाँको धारणा छ ।
उहाँका अनुसार केवल कानुन बनाएर वा छाउगोठ भत्काएर मात्र छाउपडी प्रथा अन्त्य हुँदैन। समाजमा गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेका धार्मिक अन्धविश्वास, देउता लाग्ने डर, रूढीवादी मान्यता र पितृसत्तात्मक सोचलाई जरैदेखि हटाउन व्यापक जनचेतना र व्यावहारिक शिक्षाको आवश्यकता छ ।
महिनावारीलाई अपवित्रता होइन, एउटा सामान्य जैविक तथा स्वास्थ्य अवस्था भनेर परिवार र समाजले स्वीकार गर्नुपर्ने उहाँ बताउनुहुन्छ । जबसम्म महिनावारीसम्बन्धी गलत धारणाको अन्त्य हुँदैन, तबसम्म महिलाहरू आफ्नै घरभित्र पनि पूर्ण रूपमा सुरक्षित र सम्मानित हुन नसक्ने उहाँको बुझाइ छ ।
मीना पन्थी दाइजो प्रथाको पनि कट्टर विरोधी हुनुहुन्छ । “छोरीलाई दाइजो होइन, शिक्षा र संस्कार दिनुपर्छ” भन्ने उहाँको अभियानले सामाजिक रूपान्तरणको महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ ।
विशेषगरी मधेसलगायत दाइजो प्रथा अझै चुनौतीका रूपमा रहेको क्षेत्रमा यसको अन्त्यका लागि उहाँले निरन्तर आवाज उठाउँदै आउनुभएको छ ।
उहाँको दृष्टिमा छोरीलाई विवाहका लागि तयार पार्नेभन्दा जीवनका चुनौती सामना गर्न सक्षम बनाउनु महत्वपूर्ण हो । शिक्षा, आत्मविश्वास, सीप र आत्मनिर्भरता नै छोरीका वास्तविक सम्पत्ति हुन् ।
पहाडी जिल्लामा जन्मिएर हुर्किनुभए पनि मीना पन्थीले तराई–मधेसका महिलाहरूको वास्तविक पीडा, संघर्ष र जीवनका चुनौतीलाई नजिकबाट बुझ्नुभएको छ। भौगोलिक तथा सांस्कृतिक विविधताबीच पनि महिलाका समस्या र अधिकारका सवालमा धेरै समानता रहेको उहाँको बुझाइ छ ।
विशेषगरी मधेसका महिलाको हक, अधिकार, न्याय र समानताका सवाललाई उहाँले निरन्तर रूपमा उठाउँदै आउनुभएको छ । आवाजविहीनहरूको आवाज बन्ने अभियानमा उहाँले विभिन्न सामाजिक तथा सार्वजनिक मञ्चमार्फत महिलामाथि हुने विभेद, हिंसा, दाइजो प्रथा, अशिक्षा, आर्थिक परनिर्भरता र सामाजिक कुरीतिविरुद्ध सशक्त रूपमा आवाज बुलन्द गर्दै आउनुभएको छ ।
पहाडमा जन्मिएकी एक महिलाले मधेसका महिलाको अधिकार र न्यायका लागि निरन्तर नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नु उहाँको सामाजिक चेतना र मानवीय संवेदनशीलताको उदाहरण हो। भौगोलिक, भाषिक वा सांस्कृतिक भिन्नताभन्दा माथि उठेर महिलाको सम्मान, समानता र अधिकारका लागि उहाँले खेल्नुभएको भूमिका प्रेरणादायी र सराहनीय छ ।
उहाँको दृष्टिमा महिला अधिकार कुनै निश्चित भूगोल, जात, वर्ग वा समुदायको मात्र विषय होइन। यो समान मानव अधिकार र सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने प्रत्येक महिलाको आधारभूत अधिकार हो । त्यसैले समाजका हरेक तहमा महिलाले समान अवसर, सुरक्षा, सम्मान र न्याय पाउनुपर्छ भन्ने मान्यताका साथ उहाँ निरन्तर सक्रिय हुनुहुन्छ ।
बाल्यकालदेखि नै समाजसेवाको भावना बोकेकी मीना पन्थी अहिले शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक विकास, महिला सशक्तीकरण तथा आर्थिक उत्थानका क्षेत्रमा सक्रिय हुनुहुन्छ ।
उहाँका लागि राजनीति केवल सत्ता र पद प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, समाजसेवाको अर्को रूप हो । नेतृत्व भनेको अधिकार प्राप्त गर्ने अवसरभन्दा जिम्मेवारी पूरा गर्ने अवसर हो भन्ने उहाँको दृढ विश्वास छ ।
यही मान्यताका कारण उहाँ सामाजिक न्याय, समानता र नागरिक अधिकारका सवालमा निरन्तर सक्रिय रहँदै आउनुभएको छ ।
मीना पन्थी आफ्ना सन्तानलाई आफ्नो जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि मान्नुहुन्छ । श्रीमानको निधनपछि उहाँले आमा र बुवा दुवैको भूमिका निर्वाह गर्नुभयो ।
आफ्ना दुवै सन्तानलाई काठमाडौंमा राखेर उहाँले गुणस्तरीय शिक्षा दिलाउनुभयो । छोरीले चिकित्सा शिक्षा अध्ययन गरी हाल शिक्षण अस्पतालमा छात्रवृत्तिमा एमडी अध्ययन गरिरहेकी छन् भने छोरा काठमाडौं विश्वविद्यालयमा साहित्य अध्ययनरत छन् ।
छोरीको मेहनत, अनुशासन र जिम्मेवारी देख्दा उहाँ गर्व गर्नुहुन्छ । चिकित्सकहरूको परिवारमा रहेर पनि घरको काम र अध्ययनलाई समान रूपमा अघि बढाइरहेकी छोरीले आमाबाट पाएको संस्कारलाई व्यवहारमा उतारेको देख्दा आफ्नो संघर्ष सार्थक भएको अनुभूति उहाँलाई हुन्छ ।
सन्तानको सफलतामा उहाँले आफ्नो संघर्षको प्रतिफल मात्र होइन, आफूले दिएको संस्कार, शिक्षा र आत्मनिर्भरताको पाठको निरन्तरता पनि देख्नुहुन्छ ।
जीवनभर शिक्षा क्षेत्रमा काम गर्दै आउँदा मीना पन्थीको एउटा ठूलो सपना थियो—नर्सिङ कलेज स्थापना गर्ने । बुवाको प्रेरणा र परिवारको सहयोगले अन्ततः उहाँको त्यो सपना साकार भयो ।
आज उहाँ ओम साई नर्सिङ क्याम्पसको अध्यक्षका रूपमा स्वास्थ्य शिक्षाको क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिइरहनुभएको छ ।
विभिन्न सामाजिक संस्थामार्फत उहाँ शिक्षा, स्वास्थ्य, महिला सशक्तीकरण र सामाजिक विकासका क्षेत्रमा निरन्तर सक्रिय हुनुहुन्छ । उहाँका लागि व्यक्तिगत सफलता अन्तिम लक्ष्य होइन; समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु नै ठूलो उपलब्धि हो ।
मीना पन्थीका अनुसार आजको पुस्ताले प्रविधिसँगै संस्कार, अनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्व पनि सिक्न आवश्यक छ । सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रभावले पारिवारिक सम्बन्ध, संस्कार र सामाजिक व्यवहारमा परिवर्तन ल्याएको उहाँको अनुभव छ ।
उहाँ युवा पुस्तालाई राम्रो संगत, सकारात्मक सोच, अनुशासन, अध्ययन र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई जीवनको आधार बनाउन आग्रह गर्नुहुन्छ ।
उहाँका अनुसार सफलताको कुनै छोटो बाटो हुँदैन । निरन्तर मेहनत, इमानदारी, आत्मविश्वास र धैर्य नै सफलता प्राप्त गर्ने वास्तविक माध्यम हुन् ।
मीना पन्थी रेग्मीको जीवन एउटा महिलाको व्यक्तिगत सफलताको कथा मात्र होइन। यो संघर्षलाई शक्तिमा बदल्ने साहसको कथा हो। समानताको संस्कारबाट सुरु भएको यात्रा, कठिन परिस्थितिसँगको संघर्ष, एकल आमाको जिम्मेवारी, शिक्षाप्रतिको समर्पण, समाजसेवा, महिला सशक्तीकरण, सामाजिक कुरीतिविरुद्धको अभियान र नेतृत्वसम्म आइपुग्दा उहाँले अनेक चुनौती पार गर्नुभएको छ ।
तीन सय रुपैयाँको तलबबाट सुरु भएको शिक्षण यात्रा आज स्वास्थ्य शिक्षाको संस्थागत नेतृत्वसम्म पुगेको छ । व्यक्तिगत पीडालाई समाजसेवाको ऊर्जामा बदल्ने उहाँको क्षमता नै उहाँको जीवनको सबैभन्दा ठूलो विशेषता हो ।
छाउपडी, दाइजो, महिला हिंसा, आर्थिक परनिर्भरता, अशिक्षा र सामाजिक विभेदजस्ता कुरीतिविरुद्ध उहाँले उठाउँदै आएको आवाजले उहाँलाई केवल सामाजिक अभियन्ता होइन, आवाजविहीनहरूको आवाजका रूपमा स्थापित गरेको छ ।
उहाँको जीवनले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—परिस्थिति जति कठिन भए पनि आत्मविश्वास, शिक्षा, मेहनत, आत्मनिर्भरता र दृढ इच्छाशक्ति भए जीवनलाई नयाँ दिशामा अघि बढाउन सकिन्छ ।
संघर्ष अन्त्य होइन, सम्भावनाको सुरुवात हो । शिक्षा शक्ति हो । आत्मनिर्भरता स्वतन्त्रताको आधार हो र नेतृत्व भनेको समाजप्रतिको जिम्मेवारी हो ।
यही जीवनदृष्टि र कर्मका कारण मीना पन्थी रेग्मीको यात्रा आज व्यक्तिगत सफलताको कथा मात्र नभई महिला अधिकार, सामाजिक न्याय, शिक्षा र समाजसेवाका क्षेत्रमा काम गर्ने सबैका लागि प्रेरणाको कथा बनेको छ ।
